عاقلانه و غير منطقى است. مقدمات استدلال، علت نتيجه اند و چون علت عليل گردد، بناچار معلول آن هم معلول خواهد بود. حيطه ى اختيار انسان، در انتخاب مقدّمات و صورت بندى آن ها است، امّا نتيجه گيرى از آن مقدمات، از كف اختيار انسان خارج است و به نحو قهرى و ضرورى و حتمى، نتيجه حاصل خواهد شد.

در مقام تمثيل، خوردن يا نخوردن و چه چيزى را خوردن، در اختيار انسان است امّا وقتى كسى طعامى را خوش آمد و بر آن دست يازيد و از حنجره ى خود فرو برد، اثربخشى آن در اختيار انسان نيست و طعام مفيد يا مضرّ اثر مثبت يا منفى خود را خواهد گذاشت.

از همين جا پاسخ اشكال اوّل كه حكم ارتداد را منافى با نحوه عمل دستگاه ادراكى انسان مى دانست روشن مى شود. درست است كه دستگاه فهم و درك انسان همانند دستگاه هاضمه او پس از دريافت مواد علمى به عمل تجزيه و تحليل دست مى زند و خواه ناخواه نتيجه اى صحيح يا سقيم به دست مى دهد، امّا چنان نيست كه پديده ادراك از ابتدا تا انتها، خارج از اراده و اختيار انسان باشد و همانند دستگاه مكانيكى بى اختيارى، عمل درك را انجام دهد. مراحلى از قبيل: تصور درست مفاهيم نظرى، چينش منطقى مفاهيم به دست آمده در قالب شكل هاى چهارگانه قياسى، دورى جستن از حدس ها، گمان ها و احتمال ها و ننشاندن آن ها به جاى علم قطعى، پرهيز از تقليد كوركورانه و سرعت در قضاوت و پيروى از اميال و گرايش ها و... امورى اختيارى هستند كه انسان مى تواند با انجام دقّت و حوصله علمى، به سير تحقيق خود جهتى علمى ببخشد و از نتايج مبارك تلاش خود بهره مند شود. درست از همين نظر و در حيطه اعمال اختيارى ادراك است كه انسان مكلّف به درست انديشى و پرهيز از كج انديشى است. هر جا كه پاى اختيار آدمى باز شود،