بله، همان گونه كه مقدس اردبيلى ياد آور شده، در شهرت اين فتوا بين فقيهان اماميّه هيچ ترديدى وجود ندارد و احوط نيز همين ديدگاه مشهور است. و اللّه‌ العالم المسدد.

فصل سوم: بررسى رواياتى كه بر پايين بودن ارزش انسانى زن دلالت مى‌كنند

هنگام جستجو در روايات اسلامى به برخى از احاديثى كه به كم بودن ارزش انسانى زن اشاره يا تصريح دارند برخورد مى‌كنيم، برخى از اين روايات را پيش از اين ذكر كرديم و مشخص شد كه سند آنها ضعيف است.

در پايان مناسب است كه در مورد اين روايات بحث كنيم تا ارزش علمى آنها را در احكام فقهى و در نشان دادن تصويرى صحيح از زن و جايگاه انسانى او در اسلام، روشن شود؛ چون اين روايات در بردارنده دو مطلب است: ١. حكم شرعى ٢. بيان چهارچوب كلى ديدگاه اسلام در باره ارزش و جايگاه زن .

هر دو مطلب، مهم بوده و شايسته دقّت و تأمل است ؛ زيرا احكام فقهى مستقيماً به خداوند نسبت داده مى‌شود و تا به درست بودن نسبت يك حكم به خداوند اطمينان نداشته باشيم، حق نداريم آن را به خداوند نسبت بدهيم؛ چرا كه حكم شرعى، به خداوند و پيامبر (ص) و جانشينان او (امامان معصوم) كه پيامبر درحديث معروف خود ـ ثقلينـ (٩٤)آنان را پس از خود مرجع در حلال و حرام معرفى كرده است مستند مى‌باشد همچنين تا به ديدگاه خدا و رسول و ائمه(ع) مطمئن نباشيم، حق نداريم تصويرى از ارزش و جايگاه زن در اسلام ـ به عنوان ديدگاه اسلام ـ مطرح كنيم. در بخش احكام شرعى، بدون دستيابى به اطمينان علمى، آن هم از راه‌هاى علمى كه دانشمندان حديث و رجال در تعريف حديث صحيح و معتبر معرفى كرده‌اند نمى‌توان حكمى را براساس روايات به شرع نسبت داد. چنان كه دربخش معارف عقيدتى نيز نمى‌توانيم بدون يقين يا اطمينان، تعريف يا ارزش گذارى يا تصوير مشخّصى از يك چيز، مانند «جايگاه زن و ارزش انسانى وى در اسلام» يا ديگر مسائل معرفتى و عقيدتى را ارائه دهيم. زيرا هر تعريف يا ارزش گذارى يا قرائت يا

(٩٤) اين روايت را مسلم و ترمذى و ديگر ائمّه حديث و حفّاظ ذكر كرده‌اند.