فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٨٨ - اجماع در انديشه شيعى جعفر ساعدى
ب. اجماع سكوتى
اصوليان ـ چنان كه گذشت ـ در تعريف اجماع سكوتى گفتهاند:
اجماع سكوتى عبارت از تصريح برخى از عالمان برجسته به آراى خويش در مسألهاى و سكوت ديگران در آن مسأله است. در حجّيت اين اجماع، اختلاف نظر است. عالمان ما قائلند كه حجت نيست؛ بلكه برخى گفتهاند كه اجماع سكوتى در واقع اجماع نيست؛ (١٢٠)زيرا سكوت بعضى عالمان دليل رضاى هميشگى آنها بر حكمى كه ديگران بر آن اتفاق كردهاند نيست؛ چون ممكن است سكوت آنها به جهت توقف يا تأمّل آنها در مسأله مورد نظر يا ترس از وقوع فتنه يا شرم از بيان حكم مخالف يا چاپلوسى يا اهميت ندادن به بيان حق يا جهل به حكم شرعى يا نرسيدن مخالفت و ديگر عوامل دخيل در سكوت، باشد؛ (١٢١)بنابر اين، اجماع سكوتى جز در موارد نادر كه سكوت علامت رضا است، حجت نيست؛ مثل موردى كه سكوت معصوم در موارد عام البلوى تكرار شود. (١٢٢)
در مقابل اين نظريه، گروهى از اهل سنت، اجماع سكوتى را به طور مطلق حجت دانستهاند؛ زيرا از نظر آنان سكوت، همواره علامت رضا است؛ چون در هر عصرى، چنين متداول بوده كه عالمان بزرگ در مسألهاى فتوا مىدادهاند و ديگر عالمان كه در سطح پايينترى قرار داشتهاند در مقابل آنان تسليم شده، آن را مىپذيرفتهاند، بلكه به اعتقاد اهل سنت، ممكن نبودن تحصيل آراى تمام عالمان، براى حجّيت اجماع سكوتى، كافى است. (١٢٣)
برخى ديگر از عالمان اهل سنت در حجّيت اجماع سكوتى تفصيل قائل شدهاند به اين
(١٢٠) هداية المسترشدين، ص ٤١٦، سطر٨.
(١٢١) اصول الفقه، ج٢، ص١٩٧.
(١٢٢) قوانين الاصول، ص٣٥٨ و ٣٥٩؛ اصول الفقه، ج٢، ص١٩٧.
(١٢٣) الوجيز في اصول الفقه، ص ٥٢ و ٥٣.