«در اين روزگار هيچ كس به شناختن آفات اعمال اقبالى ندارد. همه مردم اين علوم را مهجور نهاده‌اند و رفته‌اند تا در خصومت هايى كه زاده شهوات است داورى كنند و مى‌گويند فقه همين است و علم به آفات را كه فقه دين است از زمره علوم بيرون كرده‌اند و يكسره به فقه دنيا مشغول شده‌اند. درحالى كه فقه دنيا اگرحسنى دارد اين است كه دل را از عناصر بيگانه و غفلت آور بپيردايد تا به فقه دين بپردازد و فقه دنيا به واسطه اين فقه است كه در زمره علوم دينى شمرده مى‌شود». (٩)

غزالى در كتاب جواهر القرآن در راهى مشابه آنچه در احياء پيموده است گام مى‌نهد. او به تشريح علوم برگرفته از قرآن كريم مى‌پردازد و آنها را به علوم قشر و لُباب تقسيم مى‌كند و با ترتيبى ارزشى و صعودى به سوى لُبّ قرآن، پنج علم: مخارج حروف، لغات قرآنى، اعراب و نحو قرآن، قرائات و تفسير ظاهرى را از علوم قشرى مى‌شمارد. آنگاه علوم لُباب را كه در مرتبه بالاترى جاى دارند به دو قسم طبقه ى عليا و طبقه سفلى تقسيم مى‌كند و برترين علم طبقه عليا را معرفت خداوند و سپس شناخت صفات و افعال او مى‌داند. سپس علم سلوك الى اللّه‌ و شناخت معاد را دو علم ديگر طبقه‌ى عليا مى‌شمارد. پس از آن به تشريح علوم طبقه‌ى سفلى كه در ميان علوم قرآنى در مرتبه‌اى ميانه (پست‌تر از علوم طبقه عليا و برتر از علوم قشرى) جاى دارند، مى‌پردازد و علم فقه، كلام و قصص قرآنى را از اين علوم مى‌شمارد و درميان آنها علم قصص را در مرتبه نازلترى مى‌داند.

غزالى ـ در اين كتاب ـ فقه را متكفّل حفظ مصالح ضرورى دنيا كه همان حفظ نفس و نسل است، مى‌داند .او مى‌كوشد تمام آيات الاحكام را در اين چارچوب قراردهد، از اين رو تمامى آيات بيع، ربا، دين، مواريث، اسباب نفقات، تقسيم غنايم و زكات، عتق، كتابت، استرقاق و اسارت را در بخش حفظ نفس قرار مى‌دهد و در بخش حفظ نسل، آيات نكاح، طلاق، رجوع، عده، خلع، مهريه، ايلاء، ظهار، لعان و محرّمات نسبى،

(٩) همان، ج٤، ص٣٦٩.