اتفاق كسانى كه گفتارشان معتبر است، (١١)و جمهور در تعريف اجماع گفته‌اند: اتفاق خلفاى راشدين (١٢)يا صحابه (١٣)يا خلفاى راشدين و صحابه (١٤)يا مجتهدان امت محمد(ص) (١٥)يا اهل حل و عقد (١٦)، يا تمامى امت، بر مسأله‌اى از مسائل دينى است. (١٧)

تفاوت «اتفاق» و «عدم اختلاف» و «اجماع»

مقصود از واژه «اتفاق» در كاربردهاى گوناگون، متفاوت مى‌شود. ممكن است اين واژه به كار رود و مقصود گوينده معنايى غير از «اجماع» و «عدم اختلاف» باشد؛ براى مثال، اگر فقيهان چنين بگويند: (١٨)«در فلان مسأله اختلافى وجود ندارد، بلكه در آن ادعاى اتفاق شده است، بلكه گفته شده اين مسأله اجماعى است»، از اين عبارت چنين استفاده مى‌شود كه «اتفاق» در كشف از واقع، داراى مرتبه‌اى بين «اجماع» و «عدم خلاف» است؛ البته ممكن است اين واژه به كار رود و مقصود گوينده، معنايى مترادف با «عدم خلاف» باشد؛ مثل اين كه به شخصى كه در عبارتش واژه‌اى جز «عدم خلاف» وجود ندارد، نسبت داده شود كه ادعاى «اتفاق» كرده است. (١٩)گاهى هم اين واژه به كار مى‌رود و مقصود از آن، اجماع كاشف از سخن معصوم است؛ مثل اين كه در موردى گوينده در مقام نقل و حكايت اجماع از ديگران از واژه «اتفاق» استفاده كند (٢٠)در صورتى كه در عبارت‌هاى آن‌ها جز واژه

(١١) معالم الدين، ص ١٧٢.
(١٢)المبسوط، سرخسى، ج١٢، ص٦٥؛ المحصول في علم الاصول، ج٥٤، ص١٧٤.
(١٣) فتح العزيز، ج٣، ص٢٢٤.
(١٤) حاشيه دسوقى، ج٤، ص١٥٣.
(١٥) تكملة حاشية المختار، ج١، ص٣٥٣.
(١٦) كه همان مجتهدين باشند. ر.ك: المحصول في علم الاصول، رازى، ج٤، ص٢٠.
(١٧) المستصفى، ص١٣٧.
(١٨) ر.ك: جواهر الكلام، ج٤٢، ص٤٢٤؛ مستمسك العروة الوثقى، ج٨، ص٢٩٦.
(١٩) رياض المسائل، ج٨، ص٢٠٨.
(٢٠) مستمسك العروة الوثقى، ج٣، ص٢٦٢.