رسائل ابن سينا - ابن سينا - الصفحة ٢٢٢ - رسالة في الفعل و الانفعال و اقسامهما

رسالة الفعل و الانفعال بسم اللّه الرحمن الرحيم اعلم ان الافعال و الانفعالات تتفاوت بحسب تفاوت الامور العقلية النفسانية منها و الجسمانية فمن ذلك انه كلما كان الشى‌ء اقوى و اتم من غيره كان التأثير الصادر عنه ابلغ و اظهر و كلما كان الشى‌ء اتم استعداد او اشد تهيؤا كان قبوله للأثر الصادر عن غيره فيه ابلغ و اظهر و لما كان كل فعل و انفعال فانما يكون بحسب القياس و الاضافة اعنى انه تأثير من شي‌ء فى آخر او تأثر فى شى‌ء عن آخر و كان الموجود اما نفسانيا او جسمانيا كان اقسام الفعل و الانفعال- اما نفسانيا فى نفسانى- او نفسانيا فى جسمانى- او جسمانيا فى نفسانى- او جسمانيا فى جسمانى اما مثال الفعل النفسانى فى النفسانى فكتاثير العقول المفارقة بعضها فى بعض و تأثر بعضها عن بعض على ما ذكر فى علم الإلهيات و كتأثير هذه العقول فى النفوس البشرية فى النوم مرة و فى اليقظة اخرى- و اما مثال الفعل النفسانى فى الجسمانى فكتأثير القوى النفسانية فى العناصر الأربعة من امتزاج بعضها ببعض لتحدث المركبات المعدنية و النباتية و الحيوانية ثم تأثيراتها فى تلك المركبات من تغذيتها و تنميتها و تربيتها و اتمامها الى غير ذلك مما عرف و شرح فى موضعه- و اما مثال الفعل الجسمانى فى النفسانى فكتأثير الصور المستحسنة فى النفوس البشرية من استمالتها اليها مرة و تنفرها عنها اخرى- و اما مثال الفعل الجسمانى فى الجسمانى فكتأثير العناصر بعضها فى بعض و احالة بعضها لبعض و استحالة بعضها عن بعض و ذلك كاستحالة الماء الى الهواء