تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٤٧ - تفسير اگر راست مىگويند كلامى مانند آن بياورند

شما در انتظار اين باشيد كه با مرگ من بساط اسلام برچيده شود، و من نيز به يارى پروردگار در اين انتظارم كه در حياتم آئين اسلام جهان‌گير گردد، و بعد از من نيز به راه خود ادامه دهد و جهانى و جاودانى شود.

آرى شما متكى به خيالات و پندارهايتان هستيد و من متكى به لطف خاص پروردگار.

*** سپس آنها را مورد شديدترين سرزنشها قرار داده، مى‌گويد:" آيا عقلهايشان آنان را به اين اعمال دستور مى‌دهد؟ يا قومى طغيانگرند"؟! (أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ‌) [١] سران قريش در ميان قوم خود به عنوان" ذوى الاحلام" (صاحبان عقول) شناخته مى‌شدند! قرآن مى‌گويد: اين كدام عقل است كه اين وحى آسمانى را كه نشانه‌هاى حقانيت از تمام محتوايش آشكار است شعر و كهانت مى‌شمرد؟ و آورنده آن را كه سابقه‌اى بس طولانى در امانت و عقل دارد كاهن و مجنون و شاعر معرفى مى‌كند؟! بنا بر اين بايد نتيجه گرفت كه اينگونه تهمتها و افترائات فرمان عقل آنها نيست، بلكه سرچشمه همه آنها روح عصيان و طغيانگرى است كه بر اين افراد غالب است، همين كه منافع نامشروع خود را در خطر مى‌بينند با عقل وداع‌

---

[١] در اينكه" أم" در اينجا" استفهاميه" است يا" منقطعه" و به معنى" بل" مفسران هر يك احتمالى داده‌اند، هر چند غالبا دومى را ترجيح مى‌دهند، اما سياق آيات متناسب معنى اول است، ولى بايد توجه داشت كه" أم" در اينگونه موارد حتما بايد بعد از همزه استفهام باشد، و لذا فخر رازى براى آن تقديرى ذكر كرده و آن اين است" أ أنزل عليهم ذكر ام تامرهم احلامهم بهذا" (آيا سخنى از ناحيه خدا بر آنها نازل شده يا عقولشان چنين امر مى‌كند؟) اشاره به اينكه انسان يا بايد تابع دليل نقل باشد يا دليل عقل.