تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٤٨ - تفسير اگر راست مىگويند كلامى مانند آن بياورند

مى‌گويند و سر به طغيان در مقابل فرمان حق برمى‌دارند.

" احلام" جمع" حلم" (بر وزن نهم) به معنى" عقل" است، ولى به گفته" راغب"" حلم" در حقيقت به معنى" خويشتن‌دارى به هنگام هيجان غضب" است كه يكى از نشانه‌هاى عقل و درايت محسوب مى‌شود (و با حلم (بر وزن علم) ريشه مشترك دارد).

اين واژه (حلم) گاه به معنى" خواب و رؤيا" نيز آمده است، و در آيه مورد بحث نيز چنين تفسيرى بعيد نيست، يعنى سخنان آنها گويى نتيجه خوابهاى پريشان است.

*** بار ديگر به يكى ديگر از تهمتهاى آنها كه در حقيقت چهارمين تهمت در اين سلسله اتهامات محسوب مى‌شود اشاره كرده، مى‌افزايد:" آنها مى‌گويند:

او اين قرآن را به خدا افترا بسته، ولى آنها ايمان ندارند" (أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا يُؤْمِنُونَ‌).

" تقوله" از ماده" تقول" (بر وزن تكلف) به معنى سخنى است كه انسان نزد خود مى‌سازد بى آنكه واقعيتى داشته باشد [١] اين يكى ديگر از بهانه‌هاى مشركان و كفار لجوج براى عدم تسليم در برابر قرآن مجيد، و دعوت پيامبر، بود كه مكرر در آيات قرآن به آن اشاره شده است.

*** ولى قرآن مجيد پاسخ دندان‌شكنى به آنها مى‌گويد: مى‌فرمايد" اگر راست مى‌گويند كه اين كلام بشر است، و ساخته و پرداخته فكر انسان، پس‌

---

[١] در" مجمع البيان" مى‌خوانيم: التقول: تكلف القول و لا يقال ذلك الا فى الكذب.