در نتيجه برگشت امر به اين است كه آيه متشابه آيه‌اى است كه چند معنا داشته باشد، بعضى از آن معانى پوشيده‌تر بوده و ديرتر به ذهن مى‌آيد، آنچه از همه، زودتر به ذهن مى‌آيد همان است كه ظاهر لفظ، آن را مى‌رساند، و همه مردم آن را مى‌فهمند، و معانى ديگر كه بعيدتر است معنايى است كه غير از خدا، و يا خدا و راسخين در علم آن را درك نمى‌كنند.

آن گاه مفسرين اختلاف ديگرى كرده‌اند در اينكه ارتباط آن معانى بعيد و باطنى، با لفظ چگونه است، چون بطور مسلم مى‌دانيم كه همه آن معانى در عرض واحد نمى‌تواند مراد از لفظ باشد، و گرنه لازم مى‌آيد كه يك لفظ در چند معنا استعمال شده باشد، و اين به دليلى كه در جاى خودش ذكر كرده‌اند جايز نيست.

پس ناگزير بايد اين چند معنا در طول هم قرار داشته باشند، و در طول يكديگر منظور و مقصود باشند، ناگزير گفته‌اند: اولين معناى باطنى از لوازم، معناى ظاهر است، و دومى از لوازم اولى و سومى از لوازم دومى، و همچنين بعضى ديگر گفته‌اند: معانى باطنى مترتب بر يكديگرند، به اين معنا كه اراده كردن معناى ظاهرى و معمولى لفظ، هم اراده معناى لفظ است، و هم اراده معناى باطن آن است.

مثلا وقتى به پيشخدمتت مى‌گويى برايم آب بياور، معناى ظاهر كلامت آب بياور است و معناى باطنى آن اين است كه تشنه‌اى و مى‌خواهى عطشت را فرو نشانده، و اين حاجت طبيعى تو را برآورد، و هم كمالى از كمالات وجوديت را تامين كند، و تو در گفتن آب بياور همه اين معانى را اراده كرده‌اى، بدون اين كه لفظ را در چهار معنا استعمال كرده باشى، و چهار چيز خواسته باشى، و چهار فرمان صادر كرده باشى.

در اينجا قول چهارمى نيز هست، و آن اين است كه تاويل از جنس معانى الفاظ نيست، بلكه امرى عينى است، كه الفاظ گوينده بر آن اعتماد دارد، حال اگر كلام، حكمى انشايى باشد، مثلا امر و يا نهى باشد، تاويلش عبارت از مصلحتى است كه باعث انشاى حكم و تشريع آن شده، پس تاويل آيه:(أَقِيمُوا الصَّلاةَ)[١] مثلا آن حالت نورانى خارجى است كه در روح نمازگزار در خارج پيدا مى‌گردد، و او را از فحشا و منكر دور مى‌كند.

و اگر كلام خبر باشد و خبر از حوادث گذشته بدهد، تاويلش خود آن حوادث واقعه در زمان گذشته است، نظير آياتى كه سرگذشت انبياى گذشته و امتهاى آنان را بيان مى‌كند، و اگر از حوادث زمان نزول و يا بعد از آن خبر دهد آن خبرى كه مى‌دهد سه جور است:

[١] سوره بقره ٤٣ و در سوره‌هاى متعدده.