ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٣٩٩ - دين، داراى مراتب و مراحلى بوده است و هر يك از انبياء(ع) به منزله بنيانگذار يكى از آن مراحل بودهاند

عيسى ع يهودى بوده، و نه موسى نصرانى و نه ابراهيم هيچ يك از اين دو).

و سخن كوتاه آنكه يهود و نصارا نسبت به اين نكته جاهل بودند كه اگر ابراهيم مؤسس مرحله‌اى از اسلام يعنى از دين اصيل حق بود، لازمه‌اش اين نيست كه وقتى مرحله ديگرى از آن به وسيله موسى و عيسى ع به نام يهوديت و نصرانيت ظهور پيدا كرد، ابراهيم هم يهودى و يا نصرانى باشد، بلكه او مسلمانى حنيف بود، يعنى متصف به صفت اسلامى بود كه خود تاسيسش كرده بود، اسلامى كه اساس بود براى مرحله‌هاى بعد، يعنى يهوديت و نصرانيت، نه متصف به خود آن دو كيش كه فرع بودند براى اصل و معقول نيست كه اصل را به فرع نسبت دهند بلكه بايد فرع را منسوب به اصل كنند.

در اينجا ممكن است اشكالى بشود و آن اينكه بنا بر اين بيان بايد ابراهيم را مسلمان نيز نخوانيم، براى اينكه همانطور كه قبل از يهوديت و نصرانيت بوده، قبل از اسلام هم بوده است، و حال آنكه آيه شريفه او را مسلمان خوانده، در پاسخ مى‌گوئيم مسلمان بودن غير از تابع احكام اسلام بودن است.

توضيح اينكه كلمه اسلام دو معنا دارد: يكى معناى لغوى، يعنى تسليم شدن و يكى معناى اصطلاحى كه عبارت است از شريعت قرآن، و اين معنايى است كه بعد از نزول قرآن و انتشار آوازه دين محمد (صلوات اللَّه على شارعه) پيدا شده و اسلامى كه در آيه شريفه به ابراهيم نسبت داده شده، اسلام لغوى است، يعنى تسليم خدا شدن، و در برابر مقام ربوبيتش خاضع گشتن، پس اشكال بالا از اصل اشكالى است بيجا.

گفتيم: يهود و نصارا معناى دين اصيل را نمى‌دانستند و به اين حقيقت جاهل بودند كه دين داراى مراتب مختلفه‌اى است و از ابتدايى‌ترين مراحلش تا كاملترين مراتبش درجاتى دارد، اينكه مى‌گوئيم: بعيد نيست كه مراد از جمله:(وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ، ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا ...)، همين معنا باشد و مؤيد آن آيه زير است كه مى‌فرمايد:(إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ)[١] و آيه‌اى كه در ذيل آيات مورد بحث مى‌فرمايد:(قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلى‌ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِيَ مُوسى‌ وَ عِيسى‌ وَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ، لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ‌) [٢]. كه ترجمه و بيانش به زودى خواهد آمد.

[١] نزديك‌ترين و مرتبطترين افراد به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كنند.

[٢] سوره آل عمران، آيه ٨٥ .