محدثه بوده، بلكه جمله:(فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا)[١]، كه در سوره مريم آيه ١٧ است و مربوط به همين داستان است، دلالت دارد كه مريم ع روح را با چشمان خود ديده، نه اينكه تنها صداى او را شنيده باشد. و ما ان شاء اللَّه ادامه اين بحث را در بحث روايتى آينده مى‌آوريم.

(بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ) در تفسير سوره بقره مى‌فرمود:(تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى‌ بَعْضٍ)[٢]، بحث در معناى كلمه خدا گذشت، و لفظ كلمه و كلم نظير لفظ تمره و تمر است، اولى در هر دو، جنس را مى‌رساند و دومى از هر دو، در فرد استعمال مى‌شود، و لفظ كلمه هم بر لفظى اطلاق مى‌شود كه بر معنايى دلالت كند، (در مقابل لفظ بى‌معنا و موهوم كه كلمه‌اش نمى‌خوانند) و هم بر جمله اطلاق مى‌گردد، حال چه اينكه آن جمله نظير زيد قائم است كه تمام بوده و سكوت بر آن صحيح باشد، و يا نظير جمله اگر زيد قائم باشد ، ناتمام و براى شنونده سؤال‌انگيز باشد، (كه اگر زيد قائم باشد چه مى‌شود، و يا چه مى‌كنى)، همه اينها كه گفتيم معناى لغوى كلمه بود و اما به حسب اصطلاحى كه قرآن كريم براى خود دارد و كلمه را به خداى تعالى نسبت مى‌دهد، معناى آن، عبارت است از هر چيزى كه اراده خدا را ظاهر كند، (همانطور كه به حسب معناى لغوى كلمه عبارت بود از لفظى كه منظور باطنى گوينده را براى شنونده ظاهر كند) حال چه اينكه كلمه خدا امر تكوينى او باشد و با آن امر چيزى را از كتم عدم به عالم هستى بياورد، و ظاهر سازد و يا كلمه وحى و الهام باشد و براى شخص پيامبر و يا محدث اراده او را ظاهر كند.

[معناى كلمه خدا و مراد از كلمه در جمله: (يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ‌) ... ]

حال ببينيم در آيه مورد بحث كلمه به چه معنا است؟ بعضى گفته‌اند: مراد از آن حضرت مسيح ع است، به اين اعتبار كه انبياى قبل از مسيح و يا خصوص اسرائيليان از انبياء، مردم را بشارت داده بودند به اينكه به زودى نجات دهنده بنى اسرائيل مى‌آيد، و صحيح است كه خداى تعالى در چنين مورد بفرمايد: مسيح همان كلمه‌اى است كه قبلا مى‌گفتم و نظير اين تعبير را در ظهور موسى (ع) آورده و فرموده:(وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى‌ عَلى‌ بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا)[٣]، ليكن اين توجيه درست نيست براى اينكه هر چند با بشارتهاى كتب‌

[١] ما فرستاديم به طرف او( مريم) روح خود( جبرائيل) پس ظاهر شد براى او مثل بشر. سوره مريم آيه ١٧ .

[٢] اين پيامبران ما تفضيل داديم بعضى از آنها را بر بعضى. سوره بقره آيه ٢٥٣

[٣] كلمه حسناى پروردگارت بر بنى اسرائيل تمام شد، و به وعده‌اى كه به ايشان داده بود وفا كرد به خاطر صبرى كه كردند. سوره اعراف، آيه ١٣٧ .