احتجاج كردند،(فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ ...)[١]. و اين است همان دين واحد، و بعد از خود دين، ديگر هيچ حجتى در امر دين نيست.

آن گاه از ايشان بپرس: ء اسلمتم آيا اسلام آورده‌ايد؟ اگر اسلام آورده باشند، و تسليم شده باشند، كه راه را يافته‌اند، و قطعا آنچه ما بر تو و بر انبياى قبل از تو نازل كرده‌ايم را قبول مى‌كنند، و ديگر نه هيچ حجتى عليه آنان هست و نه بعد از اين، مخاصمه‌اى بين شما و ايشان خواهد بود و اگر اسلام نياورند، و از اسلام اعراض كنند، باز هم فائده‌اى در احتجاج و مخاصمه با ايشان نيست، سر به سرشان نگذار، براى اينكه سزاوار نيست در باره امر واضح و ضرورى مخاصمه شود، اين مطلب كه دين عبارت است از تسليم خدا شدن چيزى نيست كه بر سر آن بگو مگو شود، و تو هم به جز ابلاغ، وظيفه‌اى ندارى.

خداى سبحان در اين آيه بين اهل كتاب و اميين جمع كرده و فرموده: به اهل كتاب و اميين بگو: آيا تسليم خدا هستيد يا نه ... و اين بدان جهت است كه دين اختصاص به كسى ندارد، چه مشرك و چه اهل كتاب، همه بايد تسليم خدا باشند.

و نيز در آيه شريفه، اسلام را متعلق بر كلمه وجه كرده، و وجه هر چيزى آن طرفى است كه رو به تو باشد، ممكن هم هست وجه در اينجا به معناى اخص كلمه باشد كه همان چهره آدمى است، چون چهره و صورت، محل اجتماع همه حواس و يا بيشتر آن است، و اگر چهره انسان تسليم خدا شود، شنوايى ، بينايى ، چشايى ، بويايى و لامسه نيز تسليم شده و در حقيقت همه بدن تسليم شده است، علاوه بر اينكه تسليم شدن چهره، دلالت مى‌كند بر اقبال و خضوع در برابر امر الهى، و اگر جمله:(وَ مَنِ اتَّبَعَنِ) را عطف بر ما قبل نمود، با اينكه مى‌توانست بفرمايد: اسلمنا- ما مسلمانان تسليم امر خدا هستيم براى اين بود كه هم احترام رسول خدا ٦ را حفظ كرده باشد، و هم تابعيت مردم از آن جناب را.

(وَ قُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ الْأُمِّيِّينَ أَ أَسْلَمْتُمْ ...).

منظور از اميين مشركين است، و علت نامگذارى مشركين به اميين اين است كه قبلا نام اهل كتاب را برده بود و اهل كتاب مشركين را امى (بى‌سواد) لقب داده بودند.

هم چنان كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرده كه گفتند:(لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ)، براى ما اهل كتاب تعدى به حقوق ديگران اشكال ندارد[٢] و كلمه امى در لغت به‌

[١] بگو من وجه خود را تسليم خدا كردم پيرو من نيز.

[٢] سوره آل عمران آيه ٧٥.