(سپس) بعد زمانى است. و اين معنا را مى‌رساند كه: بر پيغمبر سابق واجب است كه به پيغمبر بعد از خودش (كه بشارت آمدن او به وى داده شده) ايمان بياورد و او را (با اعلام آمدنش و علائم ظهورش به مردم) يارى كند. البته از جمله‌(قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ ...) استفاده مى‌شود كه پيمان ماخوذ، تنها اختصاص به پيامبر سابق نسبت به لاحق ندارد، بلكه شامل لاحق نسبت به سابق نيز مى‌شود، يعنى بر لاحق هم لازم است كه به پيغمبر سابق ايمان آورده و او را، يارى كند. و ليكن اين استفاده از فحواى خطاب است، نه از لفظ آيه كه ان شاء اللَّه العزيز به زودى بيانش مى‌آيد.

و در جمله‌(لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ) ضمير اول به هر چند كه ممكن است به كلمه رسول برگردد. همانطور كه ضمير دوم بطور مسلم به رسول بر مى‌گردد. و مانعى ندارد كه رسول بعدى موظف باشد به رسول قبلى ايمان بياورد، هم چنان كه در آيه‌(آمَنَ الرَّسُولُ)[١] فرموده:

كه رسول اسلام و مؤمنين بخدا و ملائكه و رسولان سابق ايمان دارند. و ليكن از ظاهر جمله:

(قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلى‌ إِبْراهِيمَ ...) بر مى‌آيد كه ضمير اول به‌(لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ) و ضمير دوم به رسول بر مى‌گردد. و معناى آيه چنين است: بايد حتما بدانچه از كتاب و حكمت بسويتان آمده ايمان آوريد و رسول را يارى كنيد، رسولى كه به سويتان گسيل شده و شريعت فعلى شما را تصديق دارد.

(قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلى‌ ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا) استفهام در اين جمله تقريرى است و مى‌رساند كه مطلب از همين قرار است. و معناى كلمه اقررتم معروف است، و كلمه اصر كه به معناى عهد است، مفعول فعل اخذتم است، و اخذ، اصر و عهد، غير از آخذ و گيرنده، طرف ديگرى كه پيمان را از او بگيرد لازم دارد و در اينجا آن طرف ديگر غير از امتها كس ديگر نمى‌تواند باشد پس معناى جمله اين مى‌شود:

خداى تعالى پرسيد: آيا شما به اين پيمان اقرار كرديد؟ و آيا از امتهاى خود اصر و عهد مرا گرفتيد؟ گفتند: بلى. اقرار داريم. بعضى از مفسرين گفته‌اند: مراد از گرفتن اصر، پيمان گرفتن انبيا براى خودشان است. در نتيجه جمله:(وَ أَخَذْتُمْ عَلى‌ ذلِكُمْ إِصْرِي) عطف بيان مى‌شود براى جمله اقررتم . دليلش هم اين است كه مى‌بينيم انبيا در پاسخ، تنها از سؤال اول پاسخ داده و گفتند: اقررنا و سخنى از اخذ پيمان به ميان نياورده‌اند و بنا بر اين مراد از ميثاق تنها ميثاق‌

[١] سوره بقره، آيه ٢٨٥ .