پيروى ايمانى، و پيروى عملى از متشابه هم وقتى مذموم است كه بدون رجوع به محكم باشد چون پيروى آن بعد از رجوع به محكم، ديگر پيروى متشابه نيست بلكه پيروى محكم و عملى صحيح است نه مذموم.

و منظور از(ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ) اين است كه متشابه را دنبال كنند، و بخواهند به اين وسيله مردم را گمراه كنند، چون كلمه: فتنه با كلمه اضلال معنايى نزديك بهم دارند.

خداى تعالى نتيجه خطرناكترى براى اين عمل شيطانى ذكر كرده، و آن دست‌يابى به تاويل قرآن، و به اصطلاح امروز فلسفه احكام حلال و حرام است مى‌خواهند از اين راه، خود را از پيروى محكمات دين بى‌نياز نموده و در آخر دين خدا را از اصل منسوخ و متروك كنند.

[بررسى معناى تاويل در آيات قرآنى و اقوالى كه در اين باره گفته شده است‌]

كلمه تاويل از ماده اول است و اين ماده به معناى رجوع است، كه وقتى به باب تفعيل مى‌رود معناى برگرداندن را مى‌دهد، پس تاويل متشابه به معناى برگرداندن آن به يك مرجع و ماخذ است، و تاويل قرآن به معناى ماخذى است كه معارف قرآن از آنجا گرفته مى‌شود.

خداى تعالى كلمه تاويل را در چند مورد در كلام مجيدش آورده، از آن جمله فرموده:(وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى‌ عِلْمٍ، هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ، هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ)[١] يعنى در آنچه خير مى‌دادند و مى‌گفتند: مولاى حقيقى ما خدا است، بر حق بودند، و آنچه بغير خدا مى‌پرستيديم باطل بود، و نيز اعتراف خواهند كرد كه نبوت، حق بود و دين خدا حق بود، و مساله بعثت از قبور حق بود.

و خلاصه كلام اين است كه در آن روز حقيقت همه آن معارفى كه انبيا آورده‌اند ظاهر مى‌شود.

از اين بيان فساد اين گفتار روشن مى‌شود كه بعضى گفته‌اند: تاويل در آيه مورد بحث به معناى حقايق خارجيه است كه خبر صحيح با آن مطابق باشد، مانند امورى كه در روز قيامت رخ مى‌دهد، كه اخبار انبيا و رسل و كتب آسمانى مطابق با آنها و آنها مطابق (به فتح با) با اينها است .

[١] با اين كه ما كتابى به سوى‌شان فرستاديم كه آن را بر اساس علم تفصيل داده‌ايم، تا هدايت و رحمتى باشد براى قومى كه ايمان مى‌آورند حال آيا اين مردم انتظار تاويل آن دارند؟ روزى كه تاويلش بيايد آنهايى كه از پيش فراموشش كردند اعتراف خواهند كرد، كه رسولان پروردگار ما به حق آمده بودند.

سوره اعراف آيه ٥٣.