اين قول هم چندان با قول قبلى مغايرت ندارد، و ظاهر كلام بعضى از صاحبان اين قول اين است كه خواسته‌اند بگويند: آيات محكم بيانگر آيات متشابه و برطرف كننده تشابه آنها است .

و حق هم همين است چون در معناى جمله (هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ‌)- آنها مادر كتابند عنايتى زائد بر معناى اصل هست، و اگر بنا به قول اول معناى كلمه ام همان معناى كلمه اصل بود ممكن بود بفرمايد: هن اصول الكتاب ، آرى كلمه ام كه در فارسى به معناى مادر است هم، اين معنا را مى‌فهماند، كه مادر اصل فرزند است، و هم اين كه فرزند به مادر رجوع مى‌كند، چون نشو و نما و اشتقاق فرزند از مادرش بوده و در حقيقت فرزند بعضى از مادر است. پس كلمه ام الكتاب خالى از اين دلالت نيست. كه آيات متشابه هم براى خود مدلول و معنا دارند. اما مدلول آنها زائيده و فرع مدلول آيات محكمات است، و لازمه اين، آنست كه محكمات بيانگر متشابهات باشد.

علاوه بر اينكه متشابه بدين جهت متشابه است كه مراد و مدلولى نامعين و متشابه دارد، براى اينكه داراى تاويل است، چون تاويل همانطور كه گفتيم در آيات محكم نيز هست، اختصاصى به متشابه ندارد، و قرآن كريم بعضى آياتش مفسر بعضى ديگر است، پس متشابه هم قطعا مفسر دارد، و مفسر آن جز آيات محكم نمى‌تواند باشد.

مثال اين تفسير، آيه شريفه:(إِلى‌ رَبِّها ناظِرَةٌ)[١] است، كه آيه‌اى است متشابه، زيرا معلوم نيست منظور از نظر كردن مردم به پروردگار خود چيست، ولى وقتى ارجاع داده شود به آيه:(لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ)[٢] كه مى‌فرمايد: خداى را از هيچ جهت نمى‌توان به چيزى مقايسه كرد، و آيه:(لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ)[٣] معلوم مى‌شود كه مراد از نظر كردن و ديدن خدا از سنخ ديدن محسوسات به وسيله چشم نيست.

چون خداى تعالى در سوره نجم براى دل هم اثبات ديدن كرده و فرموده: (ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى‌ أَ فَتُمارُونَهُ عَلى‌ ما يَرى‌) ...(لَقَدْ رَأى‌ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى‌) [٤]، كه در آيه اول‌

[١] سوره قيامت آيه ٢٣.

[٢] سوره شورى آيه ١١.

[٣] ديدگان او را درك نمى‌كنند. سوره انعام آيه ١٠٣.

[٤] سوره نجم آيه ١٨.