و گفتار در آيه بر اساس فرض و تقدير است و معنايش اين است كه به فرضى كه شما چنين بشرى را كه كتاب و حكم و نبوت داده شده اجابت كنيد، تسليم خدا شده‌ايد و به زيور اسلام آراسته و به رنگ اسلام درآمده‌ايد، ديگر چگونه ممكن است او شما را به كفر دعوت كند و گمراهتان سازد؟ (و به فرضى كه او بخواهد از راهى كه خدا شما را به سوى آن راه و به اذن خود هدايت كرده منحرف سازد، شما زير بار نخواهيد رفت، براى اينكه فرض كرديم كه شما معتقد به اسلام و آراسته به زيور آن شده‌ايد).

از اينجا روشن مى‌شود كه مراد از اسلام در جمله‌(إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) دين توحيد است كه همان دين خدا از نظر همه انبيا است، هم چنان كه آيات مورد بحث نيز به چنين معنايى از اسلام محفوف است، مثلا آيه (١٩) همين سوره قبل از آيات مورد بحث مى‌گويد:(إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ)[١] و در آيه (٨٥) همين سوره كه بعد از آيات مورد بحث است مى‌فرمايد:( أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ‌) ...(وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ )[٢].

بعضى از مفسرين گفته‌اند كه: مراد از آيه:(ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ)[٣] (تا آخر دو آيه) رسول خدا ص است و اساس اين گفته خود را رواياتى قرار داده‌اند كه در شان نزول آيه وارد شده و حاصل آن روايات اين است كه ابو رافع قرظى و مردى از نصاراى نجران به رسول خدا ص عرضه داشتند: اى محمد آيا مى‌خواهى تو را بپرستيم؟ در پاسخشان اين آيات نازل شد و در آخر آن دو با جمله‌(بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) مطلب را تاييد كرد، چون اسلام همان دينى است كه محمد رسول اللَّه آورده است.

ليكن اين سخن درست نيست، زيرا بين اسلام اصطلاحى قرآن كه عبارت است از دين توحيدى كه همه انبيا به آن مبعوث شده‌اند و بين اسلام اصطلاحى در بين مسلمانان بعد از عصر نزول قرآن خلط كرده، چون مى‌گويد: اسلام همان دينى است كه محمد رسول اللَّه ص و ما در سابق در اين باره بحث كرديم.

[١] دين نزد خدا تنها اسلام است.

[٢] آيا غير دين خدا را مى‌جويند؟ ... و كسى كه در جستجوى غير اسلام باشد از او قبول نمى‌شود و او در آخرت از زيانكاران است.

[٣] تفسير روح المعانى ج ٤ ص ٢٠٧ روايات مزبوره را فقط نقل كرده.