توضيح اينكه: ما انسانها اگر عدالت را در شاهد، معتبر مى‌دانيم براى اين است كه شاهد همواره ملازم بر صراط مستقيم و صراط فطرت باشد، به دو سوى انحرافى افراط و تفريط منحرف نشود، و فعل خود را كه همان شهادت است در غير موضع به كار نبرد، و در نتيجه شهادتش خالى از دروغ و زور باشد، پس ملازم صدق بودن، و بر طبق فطرت راه پيمودن باعث عدالت آدمى مى‌شود، پس خود نظام حاكم بر عالم و نظامى كه در بين اجزاى عالم است، و همه فعل خدايند، محض عدالت است.

تكرار مى‌كنيم وقتى رفتار ما بر طبق نظام فطرت، ما را عادل مى‌كند، خود نظام كه همان فعل خدا است عين عدالت است، و اگر احيانا به حوادثى بر مى‌خوريم كه خوش‌آيند ما نيست، و يا بر خلاف ميل و طمع ما است، و به دنبالش اعتراض سر داده، در مورد آن حادثه مناقشه مى‌كنيم، حقيقتش اين است كه ما در اعتراض و مناقشه خود چيزهايى مى‌گوئيم كه از عقل ما تراوش مى‌كند، و يا غرائز ما متمايل به آن است، و معلوم است كه حكم عقل ما، و تمايل غرائز ما نيز از نظام عالم گرفته شده، ولى وقتى به بحث مى‌پردازيم، و به سبب حادثه پى مى‌بريم، شبهه ما زائل مى‌شود، و اگر نتوانيم به سبب حادثه پى ببريم، حد اقل به جهل خود پى مى‌بريم، پس آنچه در دست ما است جهل به سبب است، نه علم به نبود سبب ، پس نظام جهان هستى (كه عين فعل خداى سبحان است)، عين عدالت است (دقت فرمائيد).

و اگر در اين ميان معبودى باشد كه جاى خدا را پر كند، و ما را در موردى از خدا بى‌نياز سازد، قطعا نظام عالم نمى‌توانست عادل به طور مطلق باشد، بلكه نظام هر اله بالنسبه به خودش، و در دايره قضا و علمش عادل بود.

و كوتاه سخن اينكه خداى سبحان كه شاهدى است عادل، شهادت مى‌دهد بر اينكه معبودى جز او نيست، اين شهادت را همانطور كه گفتيم با فعل خودش كه همان نظام عالم است ادا مى‌كند، و به طورى كه از ظاهر آيه مورد بحث بر مى‌آيد با قول خودش هم ادا كرده، و فرموده:(شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ).

پس آيه مورد بحث در مشتمل بودنش بر، شهادت خدا بر يكتايى خود، نظير آيه شريفه زير است، كه مى‌فرمايد:(لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ، أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ، وَ الْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ، وَ كَفى‌ بِاللَّهِ شَهِيداً)[١].

و اما اينكه در آيه مورد بحث فرموده: ملائكه هم شهادت مى‌دهند بر اينكه معبودى جز

[١] ليكن خدا بدانچه بر تو نازل كرده شهادت مى‌دهد، چون آن را به علم خودش نازل كرده، ملائكه هم گواهى مى‌دهند، و خدا در شهادت كافى است. سوره نساء آيه ١٦٦.