دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٧٨
| ابن ازرق جلد: ٢ شماره مقاله:٨٧٨ |
اِبْنِ اَزْرَق، ابراهيم بن عبدالرحمان بن ابى بكر ازرق يمنى (د
٨٧٧ق/١٤٧٢م)، پزشك و نويسنده. از جزئيات زندگى او آگاهى بسياري در دست
نيست، بجز اشارههايى كه در تنها كتابش از احوالِ خود به دست داده و از
آنجا معلوم مىشود كه وي در يمن زاده شده و همانجا زيسته است (ابن ازرق،
٢٥، ٣٥). كتاب او در كليّات دانش پزشكى است و تسهيل المنافع فى الطّب و
الحكمة نام دارد. وي اين اثر را از تلفيق و اختصار دو كتاب شفاءالاجسام امام
محمد بن ابى الغيث الكمرانى و الرحمة فى الطّب و الحكمة حكيم مقري مهدي
صبري (در برخى منابع ضبري) فراهم آورده و از چند كتاب ديگر چون كتاب اللقط
ابن جوزي و برءالسّاعة رازي و تذكرة السّويدي نيز بهره برده و خود در مقدمة
كتابش به اين نكتهها تصريح كرده است (همو، ٢-٣؛ حاجى خليفه ١/٤٠٧؛
ازهريه، ٦/١٠٥).
تسهيل المنافع در ٥ بخش است و به اين ترتيب: ١. فى اشياء من علم الطبيعة
والا´مر بالتّداوي؛ ٢. فى تفسير الجبوب و طبائع الاغذية و الادوية و منافعها؛
٣. فيما يصلح للبدن فى حال الصّحّة...؛ ٤. فى علاج العلل الخاصة...؛ ٥. فى
علاج الامراض العامة المنتقلة فى البدن... (ابن ازرق، همانجا). اين كتاب
چند بار به چاپ رسيده و بيشتر چاپهاي آن به صورت مجموعه و همراه با
كتابهاي ديگران است. از جمله در قاهره همراه با الطّبّ النّبوي ابوعبدالله
محمد بن احمد ذهبى (د ٧٤٨ق/ ١٣٤٧م) به دفعات در ١٣٠٤، ١٣٠٦، ١٣٠٧ و ١٣٠٨ق
چاپ شده، و اخيراً در ١٤٠٤ق/١٩٨٤م در استانبول به چاپ افست رسيده است
(ازهريه، ٦/١٠٥-١٠٦؛ سركيس، ١/٤٢٩)، اما ظاهراً تاكنون كسى به تصحيح آن همت
نگمارده است و طبع منقّحى از اين كتاب در دست نيست. با اين وصف نسخههاي
خطى نسبتاً زيادي از آن دركتابخانههاي جهان موجود است (دارالكتب، ١/١٥٨؛
سيد، ١/١٥٨؛ احسان اوغلى، ١٥؛ II/١٧٠ S, .(GAL,
ابن ازرق بر اساس يادداشتى كه كاتبِ يكى از نسخههاي خطىِ تسهيل المنافع
در صفحة پايانى نسخة خود نوشته، شب دوشنبه ٩ شعبان ٨٧٧ درگذشته است (مركزي،
١٠/١٥٦٣-١٢٥٦٤)، اما به گفتة بغدادي (١/٢٤) او تا ٨٩٠ق در قيد حيات بوده است.
با اينكه مأخذ سخن وي دانسته نيست، بيشتر محققان معاصر سخن او را
پذيرفتهاند.
مآخذ: ابن ازرق، ابراهيم، تسهيل المنافع، استانبول، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ازهريه،
فهرست؛ بغدادي، اسماعيل، هدية العارفين، استانبول، ١٩٥١م؛ احسان اوغلى،
اكملالدين، فهرس مخطوطات الطب الاسلامى، استانبول، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ حاجى
خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛ دارالكتب المصريه، خطى؛ سيد، خطى؛
سركيس، چاپى؛ مركزي، خطى؛ نيز: GAL,S.
على آل داود
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا