دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٢
| آيتی جلد: ٢ شماره مقاله:٥٥٢ |
آيَتى، عبدالحسينبافقىيزدي (١٢٨٨-١٣٧٢ق/١٨٧١-١٩٥٣م)، اديب و شاعر و نويسندة
ايرانى. در تفت از توابع يزد در خانوادهاي روحانى زاده شد. پدرش، شيخ
محمد، معروف به حاج آخوند تفتى از ائمة جماعت و واعظان فاضل يزد و در
زادگاه خويش مرجع امور مذهبى بود. عبدالحسين در نوجوانى به لباس روحانيت
درآمد و به آموزش ادبيات و علوم اسلامى پرداخت. در ١٣٠٣ق/١٨٨٦م به يزد
رفتو در مدرسةخان بزرگ بهتحصيل مقدماتادامه داد. در ١٣٠٥ق/ ١٨٨٨م به
عتبات سفر كرد و به فراگيري فقه و اصول پرداخت. يك سال بعد پدرش درگذشت و
او به زادگاه خويش بازگشت و در ١٣١١ق/ ١٨٩٤م به جاي پدر نشست و به امامت
جماعت و وعظ پرداخت. وي در ادب فارسى صاحب قريحه بود و از سالهاي نوجوانى
شعر مىسرود و «ضيايى» تخلص مىكرد.
در ١٣٢٠ق/١٩٠٣م بر اثر تطميع و اغواي بهاييان به آنان پيوست. آنگاه از
جامعة مسلمانان رانده شد و تقريباً ١٨ سال به سياحت و تبليغ بهاييگري
پرداخت. در اوايل همين دوران، كواكب الدرية فى مآثر البهائية را دربارة
تاريخ پيدايش اين مذهب نوشت. در طى اين سالها همچنان شعر نيز مىسرود، و
به دستور عبدالبهاء، رهبر بهاييان، تخلص خود را به «آواره» تغيير داد. در
سالهاي آخر زندگى عبدالبهاء مدت ٣ ماه در حيفا مهمان وي بود و با آنكه در
اين مدت، به اعتراف خودش بطلان دعوي بهاييان را دريافته بود (آيتى، «شرح
احوالى...»، ٢١٣- ٢١٦)، از ترك اين مذهب خودداري كرد. پس از مرگ عبدالبهاء
(١٣٤٠ق/ ١٩٢٢م)، آيتى سفري به اروپا كرد و در آنجا به بطلان ادعاي سران
بهائيت، داير بر اينكه بسياري از مردم اروپا به اين مذهب گرويدهاند، پى
برد. آنگاه مانند جمعى ديگر از فريب خوردگان، اين مذهب را ترك گفت، و
تأليف كشف الحيل را دربارة فريبكاريهاي سران بهائيت آغاز كرد. وي در
١٣٤٨ق/١٩٢٩م در تهران مقيم شد و به خدمت وزارت معارف درآمد و به تدريس در
دورة متوسطه پرداخت. در اين احوال به تحقيقات ادبى روي آورد و در ١٣٠٨ش
نشريهاي ادبى - انتقادي به نام نمكدان تأسيس كرد كه تا چند سال به طور
نامنظم منتشر مىشد. در اين دوران با تخلص جديد «آيتى» همچنان شعر مىسرود.
در ١٣٥٨ق/١٩٣٩م به يزد منتقل و به تدريس در دبيرستانها مشغول شد و سرانجام
در همان شهر درگذشت.
آثار زير از او برجاي مانده است: آتشكدة يزدان (تاريخ يزد)، يزد،
١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ اشعة حيات (شعر)، يزد، ١٣٢٨ش؛ انشاء عالى، تبريز، ١٣١١ش؛ تاريخ
فلسفه، تهران، ١٣١٢ش؛ تكميل كتاب كشف الحيل و بيان الحق، تهران؛ چكامة
شمشير (شعر)؛ خردنامه (شعر)، استانبول؛ روش نگارش يا موضوع نويسى، تهران؛
سه عروسى (داستان)، تهران، ١٣١٢ش؛ سه فراري (داستان)، تهران، ١٣٠٦ش؛ سه
گمشده (داستان)، تهران، ١٣٠٦ش (٣ كتاب اخير ترجمة سياحت نامة دكتر ژاك
آمريكايى است)؛ ضميمة كشف الحيل (پاسخ به مقالة عبدالله رازي)، تهران،
١٣٠٧ش؛ فرهنگ آيتى، تهران، ١٣١٤ش؛ قصيدة قرآنيه يا ترانة روحى (شعر)،
تهران؛ كتاب نَبى (ترجمة فارسى قرآن در ٣ جلد)، يزد ١٣٢٤-١٣٢٦ش؛ كشف الحيل
(در افشاي فرقههاي بهاييان، در ٣ جلد)، تهران، ١٣٠٧ش (اين كتاب بعدها مكرر
به چاپ رسيده است)؛ كواكب الدرية فى مآثر البهائية (در تاريخ بهائيت)،
قاهره،١٣٤٢ق/١٩٢٤م؛ گفتارآيتى، تهران،١٣٤٧ق/١٩٢٩م؛ ملكة عقل و عفريت جهل،
تهران، ١٣١٢ش؛ نغمة دل (شعر)، تهران؛ هوگوي ايرانى، (نخستين پرواز بشر)،
يزد، ١٣٢١ش.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة، ٩(١)/١٣، ١٥/١١٨، ١٦/١٩١، ١٨/٣٣، ١٧٩؛ همو، طبقات اعلام
الشيعة، قرن ١٤، مشهد، ١٤٠٤ق، ١(٣)/١٠٧٦-١٠٧٧؛ آيتى، عبدالحسين، كشف الحيل،
تهران، ١٣٢٦ش، ١/١٢، ٣/١٧٩-١٨٦؛ همو، «شرح احوالى...»، يغما، س، ٢٠، شم ٤،
١٣٤٦ش؛ بامداد، مهدي، تاريخ رجال ايران، تهران، ١٣٤٧-١٣٥٣ش، ٥/١٤٠-١٤١؛
برقعى، محمدباقر، سخنوران نامى معاصر، تهران، ١٣٣٦ش، ص ٤٠-٤١؛ خلخالى،
عبدالحميد، تذكره شعراي معاصر ايران، تهران، ١٣٣٧ش، ٢/٢-٦؛ صدرهاشمى، محمد،
تاريخ جرايد و مجلات ايران، اصفهان، ١٣٣٢ش، ص ٣٠٩-٣١١؛ گلچين معانى، احمد،
تاريخ تذكرههاي فارسى، تهران، ١٣٦٣ش، ٢/٥٥٩ -٥٦٢؛ منزوي، خطى، ص ٤٥٢٣.
كاظم موسوي بجنوردي