دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٦٣
| ابن اجدايی جلد: ٢ شماره مقاله:٨٦٣ |
اِبْنِ اَجْدابى، ابواسحاق ابراهيم بن اسماعيل لُواتى طرابلسى (سدة
٦ق/١٢م)، اديب، لغت شناس و آشنا به علوم قرآن، فقه، كلام، هيأت و نجوم.
گويا نياكان وي از قبايل بربري لواته بودند كه در اَدابيه، واقع در ميان
بَرُقه و طرابلسِ غرب سكونت داشتند و به همين سبب وي به ابن اجدابى
شهرت يافت (قس: الزاوي، ٤). او در طرابلس غرب به دنيا آمد و در همين شهر
علوم متداول عصر خويش را فراگرفت و ظاهراً هيچ گاه از اين شهر خارج نشد.
تجانى (د ٧٢١ق/١٣٢١م) كه تقريباً منبعى است كه دربارة زندگانى ابن اجدابى
اطلاعات نسبتاً مفصلى به دست مىدهد، در رحلة خود (ص ٢٦٤) گويد: از ابن
اجدابى پرسيدند: «تو كه هرگز براي كسب علم، پاي [از شهر] بيرون ننهادهاي
اين علم تو را چگونه حاصل آمد؟» وي پاسخ داد: «من آن را از دو دروازة
هُواره و زناته كسب كردهام». در آن زمان دانشمندانى از شرق و غرب طرابلس
به آن شهر در مىآمدند و ابن اجدابى به ديدارشان مىرفت و كسب دانش مىكرد
(همانجا؛ قس: الزاوي، ٤- ٥؛ مصراتى، ٩٩).
از زنگانى ابن اجدابى و نيز شاگردان، استادان و معاصران وي اطلاعى به دست
ما نرسيده است، تنها مىدانيم كه وي با ابن هانش طرابلسى، قاضى طرابلس در
سالهاي ٤٤٤-٤٧٧ق، معاصر بود (تجانى، ٢٦٣). گويند روزي وي در مجلس قاضى ابن
هانش حضور داشت. قاضى در باب قضيهاي، حكمى به خطا صادر كرد و چون
ابواسحاق خطاي وي را آشكار ساخت، قاضى برآشفت و گفت: «خاموش باش اي
احْوَل...» اين سخن سخت در ابن اجدابى مؤثر افتاد و به همين سبب رسالهاي
به نام الحَوَل، به رشته تحرير درآورد (همانجا؛ مصراتى، ٩٨؛ الزاوي، ١٩٣).
از آنجا كه ابن اجدابى خطى خوش داشته، گويا به استنساخ كتاب نيز
مىپرداخته است. گويند امير ابوزكرياي حفصى (٦٢٥ -٦٤٧ق/ ١٢٢٨-١٢٤٩م) به
كتابهايى كه به خط وي نوشته شده بود، اشتياق بسيار داشت، چنانكه وقتى خبر
يافت كتاب الفصيح به خط ابن اجدابى در طرابلس به فروش رفته است، پيكى
به آنجا فرستاد تا كتاب را براي وي باز خرد (نك: تجانى، ٢٦٣، ٢٦٤).
تاريخ ولادت او روشن نيست و سال مرگ او با اختلاف فاحش، ٦٥٠ و پيش از
٦٠٠ق ياد شده است، اما معاصر بودنش با قاضى ابن هانش نشان مىدهد كه در
حدود نيمه دوم قرن ٥ق/١١م زنده بوده است (نك: ٢ EII/٥٤١; S, GAL, I/٣٧٥; ؛
GAL, كحاله، ١/١٣).
ابن اجدابى در طرابلس درگذشت و در همانجا مدفون گرديد. تجانى كه آرامگاه او
را ديده است، گويد: قبر معظمى است و مردم بسياري به زيارت آن مىروند (ص
٢٦٢).
آثار: ابن اجدابى آثار متعددي دارد، بدين قرار:
الف -آثار چاپى: ١. كفايةالمتحفّظ و نهاية المتلفّظ (الزاوي، ٤: بغية المتحفظ )،
كتابى است مختصر در لغت كه ٤ بار در قاهره (١٢٨٥، ١٢٨٧، ١٣١٣ و ١٣٢٣ق) و يك
بار در بيروت (١٣٠٥ق) به چاپ رسيده است. همچنين در المجموعة اللغوية، به
كوشش مصطفى الزرقا در حلب (١٣٤٥ق) چاپ شده است. قسمتى از كفاية نيز در
پايان كتاب فقه اللغة... ثعالبى در بيروت (١٨٨٨م) به چاپ رسيده است. اين
كتاب از آغاز تأليف تا زمان حاضر پيوسته مورد توجه دانشمندان قرار گرفته
است و حتى گروهى آن را به نظم كشيدهاند كه از آن جملهاند: قاضى القضاة
شهابالدين الخويى (صفدي، ٢/١٣٨)، محمد بن احمد بن جابر (حاجىخليفه،
٢/١٥٠٠)، جمالالدينمحمدبنمالك طائى (نقشبندي، ٤(١)/١٩٣). همچنين محمد بن
عبدالله بن ابى بكر طبري (٦٩٤ق/ ١٢٩٤م) اين كتاب را براي الملك المظفر
يوسف بن عمر با عنوان عمدة المتلفّظ به نظم درآورده است كه به قول
مصراتى بر ٣٠٠ ،١بيت بالغ مىشد (ص ٩٣). شرحى بر اين كتاب توسط ابوعبدالله
محمد بن طيب بن محمد الفاسى ، GAL,S) همانجا) نوشته شده است. از معاصرين
نيز احمد الفقيه حسن اين كتاب را به نظم كشيده است ( مجلة المجمع...،
٣٣(٢)/٣٥٠)؛ ٢. كتاب الا´زمنة والا´نواء، در علم انواء (ه م). از مجموعه
كتابهايى كه در اين علم از دير باز به رشتة تحرير درآمده، تنها اندكى باقى
مانده است كه اثر ابن اجدابى يكى از آنهاست، اما او هم مانند بيشتر
انواءنويسان، به روايات كهن استناد كرده و به نقل روايتِ مالك بن انس
(١٧٩ق/٧٩٥م) از طريق عبدالسلام بن سعيد بن سحنون (٢٤٠ق/٨٥٤م) پرداخته
است (ابن اجدابى، ٩٥- ٩٨؛ قس: GAS, .(VII/٣٣٩ عزت حسن كه كتاب الازمنة
والانواء به كوشش او به چاپ رسيده، در مقدمه به ارزش اين كتاب از نظر
علمى، ادبى، لغوي و تاريخى اشاره كرده و آن را بعد از الانواء ابن قتيبه
(د ٢٧٦ق/٨٨٩م) و الازمنة والامكنة ابوعلى مرزوقى (د ٤٢١ق/١٠٣٠م) سومين
كتابى برشمرده كه در اين زمينه نوشته شده است (حسن، ١٨-١٩).
ب - آثار منسوب: تجانى در رحلة (ص ٢٦٢-٢٦٤) به شماري از كتابهاي ابن
اجدابى اشاره كرده است بدين قرار: ١. دو كتاب در علم عروض كه گويا به
شيوه آن روزگار يكى مفصل و ديگري مختصر بوده است؛ ٢. كتاب فى الرد على
ابى حفص بن مكى فى تثقيف اللسان؛ ٣. كتاب فى شرح ماآخره ياء مشددة من
الاسماء و بيان اعتلال هذه الياء...؛ ٤. المختصر فى علم الا´نساب؛ ٥. رسالة
الحول. تجانى مدعى است كه بيشتر اين تأليفات را به خط خود ابن اجدابى
داشته است (ص ٢٦٣). عزت حسن براينشمار، كتاب اختصارنسب قريشلابىعبدالله
ابن زبير را مىافزايد (ص ٢٢). اثر ديگري به نام كتاب البديع نيز به او
منسوب است كه هيچ يك از منابع متقدم و متأخر به آن اشاره نكردهاند. اين
كتاب ظاهراً يكى از مصادر تحرير التحبير ابن ابى اصبع (د ٦٥٤ق/ ١٢٥٦م) بوده
است (قس: سزگين، ٢(١)/١٧٠). ابن ابى اصبع در كتاب خود (ص ٩١) به البدايع
ابن اجدابى توجه داشته و در مواضع مختلف وي را صاحب نظرياتى خاص معرفى
مىكند (نك: مثلاًص ٥٢٠، ٥٢٢).
مآخذ: ابن ابى اصبع، تحرير التحبير، به كوشش حفنى محمد شرف، قاهره، ١٣٨٣ق؛
ابن اجدابى، ابراهيم، الازمنة و الانواء، به كوشش عزت حسن، دمشق، ١٩٦٤م؛
تجانى، عبدالله، رحلة، به كوشش حسن حسنى عبدالوهاب، تونس، ١٣٧٧ق/ ١٩٥٨م؛
حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤٣م؛ حسن، عزت، مقدمة الازمنة و
الانواء (نك: ابن اجدابى در همين مآخذ)؛ الزاوي، طاهراحمد، اعلام ليبيا،
ليبى، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، قاهره، ١٤٠٣ق/
١٩٨٣م؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش هلموت ريتر، ويسبادن،
١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧م؛ مجلة
المجمع العلمى العربى، دمشق، ١٣٧٧ق/ ١٩٥٨م؛ مصراتى، على مصطفى، اعلام من
طرابلس، ليبى، ١٩٥٥م؛ نقشبندي، اسامة ناصر، «مخطوطات الخزانة الالوسية»،
المورد، بغداد، ١٣٩٥ق/ ١٩٧٥م؛ نيز:
EI ٢ ; GAL; GAL, S; GAS. ايران ناز كاشيان
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا