دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٨٩
| آماری جلد: ٢ شماره مقاله:٤٨٩ |
آماری، میکله بندتّوگائتانو (١٨٠٦-١٨٨٩م)، خاورشناس، مورخ، سیاست پیشه، دولتمرد و
میهنپرست ایتالیایی در سدۀ ١٩م.
زندگی: میکله در ٧ ژوئیۀ ١٨٠٦م در پالرمو (سیسیل) به دنیا آمد. پدرش فردیناندو
آماری از سیاستمدارانی بود که در ١٨٢٢م به سبب دست داشتن در یک توطئۀ سیاسی به ٣٠
سال زندان محکوم شد (درنبورگ، ٩٣؛ بدوی، ٣٣). آموزش رسمی میکله منحصر به مقدماتی
بود که در نوباوگی بهطور خصوصی نزد چند کشیش کمایمان آموخت و نیز مطالبی بود که
طی ٤ سال تحصیل دبیرستانی فرا گرفت (آماری، «یادداشتها» ، ٣٦٨-٣٦٩؛ درنبورگ، ٩٤-٩٥؛
تومازینی، ٢٧١ به بعد). هنگامی که پدرش به زندان افتاد، به سبب نابسامانی روزگار و
پریشانی احوال خانوادگی و سختی زندگی، ناچار شد دنبالۀ آموزش دورۀ متوسطه را رها
کند و به تأمین هزینۀ زندگی خانواده ــ که از خود وی و مادر و خواهر و دو برادر
کوچکش تشکیل میشد ــ بپردازد (بدوی، همانجا). آماری در این زمان هیچگاه از خواندن
باز نایستاد، چنانکه نه تنها با ادبیات لاتین و ایتالیایی، بلکه با ادبیات انگلیسی
و زبان فرانسه هم کم و بیش آشنا شد (درنبورگ، ١٠٢؛ دوگا I/١٢ به بعد). او در ١٨٢٨م
به شغل کماهمیتی در وزارت داخلۀ دولت مستعجل سیسیل تن در داد. در ١٨٣٧م در جریان
گسترش وبا در پالرمو، به بهداشت عمومی کمک کرد و خدمات ارزندهای انجام داد (بدوی،
همانجا؛ درنبورگ، ١٠٣) و در همان سال در دادگستری ناپل به کار مشغول شد (همو، ٩٦).
در ١٨٤٢م از سوی حکومت بوربونها در ناپل زیر پیگرد قرار گرفت. پس نهانی گریخت و با
زحمت بسیار خود را به فرانسه رساند. در پاریس پناهندگان ایتالیایی و برخی از
اندیشهوران فرانسوی، از آن میان الکساندر دوما ، میشله ، تییر و ژوزف توسن رنو
(١٧٩٥-١٨٦٧م)، به گرمی از وی استقبال کردند (درنبورگ، ١١٢). آماری در ٣٦ سالگی در
فرانسه به فراگیری زبان و ادبیات عرب نزذ رنو و دو عربیدان دیگر، نوئل دِ ورژه و
بارون مکگوکن دوسلان (١٨١٠-١٨٧٨م)، که پرورش یافتگان مکتب سیلوستر دوساسی
(١٧٥٨-١٨٣٨م) بودند، پرداخت و در این یادگیری چنان کوشا بود که توانست در ١٨٤٥م دو
مقاله به این زبان با ترجمۀ فرانسوی آن به چاپ رساند.
در ١٨٤٨م که انقلاب صنعتی و در پی آن انقلاب اجتماعی سراسر اروپا را فرا گرفت،
میکله به سیسیل بازگشت و سیسیلیان او را به نمایندگی کمیتۀ انقلابی خویش برگزیدند.
سپس به مقام وزارت دارایی رسید که بنا به گمان او «مدت ٥ ماه وی شاهد کشمکش طولانی
بود که در میان دو گروه از مردم که رفته رفته خشمگینتر میشدند، جریان داشت: گروهی
که میبایست بودجه را از دسترنج خود فراهم سازند و گروهی که میخواستند هزینۀ زندگی
خود را از بودجه به دست آورند» (بدوی، همانجا). میکله همراه با دیگر وزیران، از
پذیرفتن حقوق ویژۀ سران دولت سر باز زد و بیهوده کوشید تا از حکومت جمهوری فرانسه
برای سیسیل کمک بگیرد. به سبب ناکامی در این کار و نیز به سبب ناکامی در این کار و
نیز به سبب شکستهایی که دامنگیر آزادیخواهان سیسیل شد، در ١٨٤٩م به پاریس بازگشت و
خود را وقف پژوهشها و بررسیهای علمی کرد. در ١٨٦٠م انستیتوی آموزش عالی در شهر
فلورانس که در آن زمان پایتخت موقت ایتالیا بود، بنیاد یافت. آماری را به استادی آن
مؤسسه دعوت کردند و کرسی زبان عربی را به وی سپردند (درنبورگ، ١٦٩). بدینسان، باز
آماری فرانسه را ترک کرد. بازگشت آماری به ایتالیا اینبار باپ یروزی جوزپه
گاریبالدی (١٨٠٧-١٨٨٢م)، کاوور (١٨١٠-١٨٦١م) و آغاز به تخت نشستن ویکتور امانوئل به
سلطنت پارلمانی، همزمان بود. در ١٨٦١م در نخستین مجلس شورای ایتالیا به نمایندگی
انتخاب شدو سپس در رژیم جدید تا ١٨٦٤م وزارت آموزش را داشت. (همو، ١٨٥). پس از
فروپاشی کابینه در ١٨٦٤م تدریس زبان عربی را از نو به عهده گرفت و دیری نپایید که
از ان چشم پوشید و یکسره به نوشتن روی آورد (دوگا، I/١٥-٢٤؛ بدوی. هامنجا). در
١٨٤٥م در ٥٩ سالگی با یک دختر فرانسوی ازدواج کرد و از او ٣ فرزند یافت. در ١٨٧٨م
ریاست چهارمین کنگرۀ بینالمللی خاورشناسان را در فلورانس به عهده داشت. همچنین در
پنجمین کنگرۀ مذکور در ١٨٨١م در برلین شرکت کرد. در سالهای آخر زندگی هممیهنانِ
حقشناس وی و برخی از محافل علمی خارجی از او قدرانیها کردند (درنبورگ، ١٠٤) که از
جملۀ آنها اعطای دکترای افتخاری از دانشگاههای لیدن، توبینگن و استراسبورگ بود
(دانکونا، II/٣٩٥؛ درنبورگ، ٢٢٩). میکله در ١١ ژوئیۀ ١٨٨٩م در فلورانس درگذشت.
فعالیتهای سیاسی: توجه و علاقۀ آماری به تاریخنویسی و سپس به آموزش زبان عربی و
سرانجام به اسلامشناسی، انگیزهای صرفاً میهنی و سیاسی داشت (درنبورگ، ١١٥, ١٢٠,
١٢٥, ١٢٨؛ آماری، «نامهنگاری» ، I/٢٥٥؛ همو، «نبرد نماز شامگاهان سیسیل» ،
I/VIII). آماری در جوانی خواستار سرسخت استقلال زادگاه خود، سیسیل بود. از اینرو
به پژوهش دربارۀ تاریخ سرزمین و نیاکان خود علاقهمند و کنجاو شد و میخواست از
مطالعۀ تاریخ ادوار گذشته، رهنمونهایی برای بهبود حال و اعتلای آیندۀ میهن و ملت
خویش بیابد. در تاریخ پر آشوب ایتالیا در سدۀ ١٩ که درنتیجۀ خواستهها و مداخلات
برخی از دولتهای توسعه طلب آن روزگار و ستمگری حاکمان محلی آنان، شورشهای
آزادیخواهانۀ مردم و جز آن، سخت گرفتار پریشانی سیاسی و انحطاط شده بود، آماری
بیشتر با قلم و گفتار خود، نخست برای استقلال وطن خویش سیسیل و سپس با داشتن تجارب
اجتماعی و فرهنگی و سیاسی، برای کسب وحدت و استقلال سراسر ایتالیا، فداکاری کرد
(تومازینی، ٣١١؛ درنبورگ، ١٢٢-١٢٣). سرانجام ایتالیا در ١٨٦١م به حکومت پارلمانی
رسید و بدینسان آرمان آماری ــ یکپارچگی ایتالیا، رهایی از سلطۀ بیگانگان، آزادی
فکری و مذهبی و سیاسی ــ تحقق یافت. هموطنان و همرزمان او نیز بارها با انتخاب وی
به مقامهای کشوری، چون وزارت آموزش و سناتوری، وی را تأیید کردند و میهنپرستی،
رزمندگی، پاکدامنی سیاسی، کارآزمودگی و دانش او را ستودند.
آثـار: فهرست کامل آثار وی در یادنامهای که تحت عنوان «صدمین زادروز تولد میکله
آماری» انتشار یافت، آمده است. در اینجا به برخی از تألیفات مشهور او اشاره میشود.
الف ـ کتابها: ١. «دورهای از تواریخ سیسیل در سدۀ ١٣» ، ١٨٤٢م. نخستین اثر ارزشمند
آماری دربارۀ سرزمین نیاکانی اوست. این کتاب بعدها با عنوان «نماز شامگاهان سیسیل»
مشهور شد، و با افزودهها و ویرایشهای پیاپی تا پایان زندگی نویسنده ٩ بار به چاپ
رسید. چاپ نهم و آخرین آن در ١٨٨٥م با چاپ نخستین تفاوت بسیار دارد. موضوع کتاب
بررسی پیشینۀ قیامِ مردمِ به تنگ آمدۀ سیسیل در برابر سلطنت بیدادگرانۀ شارل دانژو
(١٢٢٦-١٢٨٥م) برادر لوئی نهم پادشاه فرانسه بر این شهر است. قیام بر ضد ستمگری
دستنشاندگان فرانسویِ شاه انجام گرفت و به صورت کشتار شوالیههای فرانکی با نخستین
زنگ ناقوس کلیسای پالرمو برای دعوت مردم به نماز و دعای عشاء در شامگاه ٣٠ مارس
١٢٨٢م آغاز شد (درنبورگ، ١٠٦-١٠٧). این جنگ در سراسر ماه آوریل ادامه یافت و همۀ
سیسیل را فرا گرفت. در این جریان ٠٠٠‘٨ فرانسوی کشته شدند. طراح کشتار خوان
دوبروتیدا بود که همدست پطرس آرگونی (رقیب شارل دانژو) بهشمار میرفت. گویا زمان
اجرای طرح از پیش تعیین شده بود، اما نظر پذیرفتنیتر آن است که سیسیلیانِ به جان
آمده از ستمهای شارل دانژو و چیرگی فرانسویان، نخستین فرصت مناسب برای انقلاب را
غنیمت شمردند و به این کشتار دست یازیدند. این ماجرا هنگامی پیش آمد که شخصی به نام
دروه ، درست زمانی که مردم برای گزاردن نماز شامگاه به کلیسای مونرئال میرفتند، به
یک بانوی سیسیلی دشنام داد و در نتیجه آتش کینۀ مردم زبانه کشید و اینان فرانسویان
بیسلاح را غافلگیر کردند و مردان و زنان و کودکان آنان را کشتند (بدوی، ٣٤). آماری
از این رویداد تاریخی نتیجه میگیرد که پایداری مردم در این قیام خونین بود که
سرانجام منجر به بستن پیمان ١٣٠٢م و تضمین استقلال سیسل گردید. اشارات این کتاب به
اوضاع سیسیل در ١٨٤٢م و استیلای بیدادگرانۀ حکام و بوربونی ناپل بر آن جزیره چنان
آشکار بود که حکومت ناپل آماری را آشوبگری استقلالطلب تشخیص داد و حکم دستگیری و
محاکمۀ او را صادر کرد. آماری به پاریس رفت. ویرایش جدید کتاب او اینبار با عنوان
کامل آن «نبرد نماز شامگاهان سیسیل یا دورهای از تواریخ سیسیل در سدۀ ١٣» در ١٨٤٣
در فرانسه به چاپ رسید (درنبورگ، ١١٣، حاشیۀ ١). ترجمۀ فرانسویِ کمابیش مغلوط آن را
دو تن از فرانسویان به عنوان نوشتۀ خودشان منتشر کردند ؛ ٢. «تسلیات سیاسی ابنظفر»
، ١٨٥١م، ترجمهای به زبان ایتالیایی از کتاب السُلوان المُطاع فی عُدوان الاتباع
ابنظفر (٤٩٧-٥٦٥ق/١١٠٤-١١٧٠م) نویسندۀ سیسیلی مسلمان است؛ ٣. «تاریخ مسلمانان
سیسیل» ، فلورانس، ١٨٥٤-١٨٧٣م، در ٣ جلد. انگیزۀ میهنپرستی، آماری را در دوران
پناهندگی در پاریس به بررسی تاریخ سیسیل در دوران فرمانروایی مسلمانان واداشت.
آماری سالیان دراز برای تألیف این کتاب رنج برد. سرانجام جلد نخست آن در ١٨٥٤م
انتشار یافت (گابریلی، ٨٩). نویسنده در این کتاب به بررسی دورۀ ٣٠٠ سالۀ فرمانروایی
مسلمانان بر آن جزیره پرداخته و جنبههای تاریک آن دوره از تاریخ را روشن ساخته
است. آماری پیش از فرار به فرانسه، ترجمۀ فرانسویی را که نوئل دِ ورژه از قسمتهای
مربوط به تاریخ سیسیل در روزگار فرمانروایی مسلمانان از کتاب العبر ابن خلدون (د
٨٠٨ق/١٤٠٥م) انجام داده، دیده بود. وی در این کتاب تاریخ سیسیل را از دوران بیزانس
تا پایان فرمانروایی خاندان اشتاوفن بررسی کرد (همو، ٩٠-٩١؛ بدوی، ٣٤). در همین
دوران بود که فرمانروایی مسلمانان از ٢١٢ تا ٤٨٣ق/٨٢٧ تا ١٠٩٠م ادامه یافت. آماری
برای تألیف این اثر از کتابها و اسناد و نقوش و سکهها بهره جست. جلد دوم در ١٨٥٨م
و جلد سوم در ١٨٧٢م انتشار یافت. کارلوآلفونسو تلینو (١٨٧٢-١٩٣٨م) یادداشتهای
ارزندهای بر چاپ دوم آن افزوده است. هارتویگ درنبورگ (١٨٤٤-١٩٠٨م) این کتاب را یک
شاهکار علمی و ادبی دانسته است؛ ٤. «تاریخ قرآن» . در ١٨٥٩م آماری که به سبب پژوهش
در دست نوشتههای عربی تاریخی اسلامی، خود را اسلامشناس نیز میدانست، در مسابقۀ
پیشنهادی فرهنگستان کتیبهها و ادبیاتِ فرانسه دربارۀ تاریخ قرآن شرکت کرد. برخلاف
انتظارِ آماری و استادش رنو که گمان میکرد شاگرد و دستپروردۀ او همانندی نخواهد
داشت و یگانه برندۀ جایزه (٠٠٠‘٣٠ فرانک به پول آن روز) خواهد شد، در آنپ یشنهاد دو
پژوهندۀ آلمانی یعنی تئودور نلدکه (١٨٣٦-١٩٣٠م) و آلویس اشپرنگر (١٨١٣-١٨٩٣م) نیز
درخشیدند و فرهنگستان ناچار جایزه را به تساوی میان آن سه تقسیم کرد. از پژوهشهای
این سه تن تنها پژوهش نلدکه دیرتر بهطور مستقل به چاپ رسید. آماری نوشتۀ خود را
درخورِ انتشار ندانست (درنبورگ، ١٦٢-١٦٣)؛ ٥. «نقشۀ تطبیقی سیسیل نوین با سیسیل سدۀ
١٢ از روی نوشتۀ ادریسی و دیگر جغرافینویسان عرب» ، ١٨٥٩م؛ ٦. «اسناد عربی
نگاهداری شده در بایگانی سلطنتی فلورانس» ، فلورانس، ١٨٦٣م؛ ٧. «گور نوشتههای عربی
سیسیل» ، پالرمو، ٣ جلد، ١٨٧١-١٨٧٢م؛ ٨. «کتاب الرُّجاری» ، رم، ١٨٧٨-١٨٨٣م. این
کتاب برگرفته از نزهه المشتاق ابوعبداللـه محمدبن محمد، مشهور به شریف ادریسی
(٤٩٣-٥٦٠ق/١١٠-١١٦٥م) است. آماری بخش ویژۀ ایتالیا را به همراه شاگردش چلستینو
اسکیاپارلی (١٨٤١-١٩١٩م) منتشر ساخت (گابریلی، ٩٤، حاشیۀ ٢). این کتاب شامل
دانستههایی دربارۀ بسیاری از کشورهای مسیحی است. متن عربی در ١٨٧٨م و ترجمۀ
ایتالیایی آن در ١٨٨٣م، انتشار یافت؛ ٩. «خاطرههای تازۀ عربی از تاریخ جنوا »،
جنوا، ١٨٨٣م، کتابی است دربارۀ آثار و نتایج حملات عربها به بندرهای ایتالیا.
ب ـ مقالهها: ١. «وصف پالرمو در میانههای سدۀ ١٠م» برگرفته از کتاب المسالک و
الممالک ابن حوقل (د ٣٦٧ق/٩٧٨م)، متن و ترجمۀ فرانسوی، JA، ١٨٤٥م؛ ٢. «مسافرت
محمدبن جبیر بلنسی به صقلیه در دورۀ سلطنت گیوم خوب» ، متن عربی، ترجمۀ و تعلیقات،
JA، ١٨٤٥م، ٥٠٧-٤٥٤، ١٨٤٦م، ٢٠١-٢٤١ و ٧٣-٩٢.
مآخذ: آماری، میکله، ترجمه و تعلیقات بر سلوان المطاع فی عدوان الاتباع ابن ظفر،
فلورانس، ١٨٥١م، مقدمه؛ بدوی، عبدالرحمن، موسوعه المستشرقین؛ المکتبه العربیه
الصقلیه (نصوص فی التاریخ و البلدان)، به کوشش میکله آماری، لایپزیک، ١٨٥٧م، مقدمه؛
نیز:
Amari, Michele, »appunti autobiografici«, Carteggio di Michele Amari, Torino,
١٨٩٦; id, La Guerra del vespro Siciliano, Roma, ١٩٤٧, (passim); id, Storia dei
musulmani di Sicilia, ٢ nd ed, Carlo Alfonso Nallino, Florence, ١٩٣٣-١٩٣٨, Vols.
١-٣ (Passim); Centenario della nascita di Michele Amari, ١٩١٠, I/XLV-CVIIII;
D’Anocona, Alessandro. Carteggio di Michele Amari, II/٣٩٨; Derenburg, Hartwig,
»Notice sur Michele Amari«, Opuscules d’un Arabisant ١٨٦٨-١٩٠٥, Paris, ١٩٠٥
(passim); Dizionario Enciclopedico Italiano, Roma, ١٩٧٠, I/٣٣٩; Dizionario
letterario, Roma, Bompiani, ١٩٥٦, I/٦٦-٦٧; Dugat, Gustave, Histoire des
Orientalistes de I’Europe, Paris, ١٨٦٨-١٨٧٠, I/١٢-٢٤; Enciclopedia Vniversal
ilustrada Europea-Americana, Madrid, ١٩٠٩, V/٣٠-٣١; Gabrieli, Francesco, »un
secolo di studi Arabo-Siculi«, Studia Islamica, Paris, ١٩٥٤, II/٨٩-٩٤; GSE;
Tommasini, Oreste; Scritti di storia e critica, Roma, ١٨٩١.
رضا رضازاده لنگرودی