دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٩٩
| ابن ابی الخطاب جلد: ٢ شماره مقاله:٧٩٩ |
اِبْنِ اَبى الْخَطّاب، ابوجعفر محمد بن الحسين بن ابى الخطاب زيد زَيّات
همدانى كوفى (د ٢٦٢ق/٨٧٦م)، از نوادگان عبدالعزيز بن المهتدي بن محمد بن
عبدالعزيز الاشعري القمى (طوسى، ١٨٣)، محدّث ايرانى در سدة ٣ق/٩م و از
راويان شيعه. نام او را نخستين بار كلينى (د ٣٢٨ يا ٣٢٩ق) در مواضع مختلف
از اصول كافى محمد بن الحسين و ابن قولويه (ص ٣٧) محمد بن الحسين بن ابى
الخطاب آورده است. نجاشى نام و عنوان و كنية او و پدرش و نيز نسبت وي را
بدينگونه ياد كرده: محمد بن الحسين بن ابى الخطاب ابوجعفر الزَّيّات
الهمدانى (ص ٢٣٦). همو سپس افزايد كه نام ابى الخّطاب زيد است. حلّى نيز
نام او را به همين صورت آورده جز اينكه ظاهراً به اشتباه به جاي الحسين،
ابى الحسين آورده است (ص ٢٨٥)، اما آنچه عموم مؤلفان متقدم و متأخر بر آن
تأكيد كردهاند، نوشتة نجاشى است كه در پى اسم و عنوان او مىافزايد: از
اجّلة محدّثان شيعه، كثير الروايه، ثقه و سرشناس و داراي تصانيف نيكو بود.
او رواياتش را نيز مورد اعتماد مىداند (همانجا). به نوشتة مامقانى (ص ١٠٦) وي
از ياران ٣ پيشواي شيعة اماميه - امام جواد (ع)، امام هادي (ع) و امام
حسن عسكري (ع) - بوده است، و سلسلة روات وي گاه با ٣ واسطه و گاه با ٦
واسطه به امان پيشين شيعه و سرانجام به على بن ابى طالب (ع) مىرسد.
به ملاحظة كثرت روايات و احاديث وي و درك حضور ٣ پيشواي شيعه، در پارهاي
از منابع وي را از سالخوردگان عصر خود به شمار آوردهاند. مامقانى (همانجا).
سنين عمرش را صدواند يا نودواند نوشتهاند (آقابزرگ، ٢/٣٣٤).
نجاشى اين آثار را به او نسبت داده است: كتاب التوحيد، كتاب المعرفة و
البداء، كتاب الرد على اهل القدر، كتاب الامامة (قس: آقا بزرگ، ٢/٣٣٢، ٣٣٤)،
كتاب اللؤلؤة، كتاب وصايا الائمة عليهم السّلام و كتاب النّوادر (ص ٢٣٦). از
خود ابن ابى الخطاب روايت شده كه تأليفات ديگري نيز داشته است (خويى،
١٥/٢٩١).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ ابن قولويه، جعفر، كامل الزيارات، به كوشش
عبدالحسين امينى تبريزي، نجف، ١٣٥٦ق/١٩٣٧م؛ حلى، حسن، كتاب الرجال، به
كوشش جلالالدين حسينى ارموي، تهران، ١٣٤٢ش؛ خويى، ابوالقاسم، معجم رجال
الحديث، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ طوسى، محمد، الفهرست، به كوشش محمود راميار،
مشهد، ١٣٥١ش؛ كلينى، محمد، اصول كافى، به كوشش علىاكبر غفاري، بيروت،
١٤٠١ق/١٩٨١م؛ مامقانى، عبدالله، تتقيح المقال، نجف، ١٣٥٠ق/١٩٣١م؛ نجاشى،
احمد، رجال، بمبئى، ١٣١٧ق. ابوالفتح حكيميان
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا