دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٥٨
| ابن اثير، ابوالحسن جلد: ٢ شماره مقاله:٨٥٨ |
اِبْنِ اَثير، ابوالحسن علىّ بن ابى الكرم محمد بن عبدالكريم بن عبدالله
شيبانى (٤ جماديالاول ٥٥٥ -٦٣٠ق/١٣ مة ١١٦٠- ١٢٣٣م)، ملقب به عزّالدّين و
مشهور به ابن اثير جَزَري، مورخ، اديب و محدّث.
زندگى: ابن اثير در جزيرة ابن عُمر (ه م) زاده شد. پدرش در دستگاه آل زنگى
بود و در ٥٧٩ق/١١٨٣م به موصل منتقل شد (ابن اثير، التاريخ الباهر، ٣؛
يونينى، ١/٦٤)، از اين رو جوانى ابن اثير در موصل گذشت. زندگىنامه نويسانِ
سدههاي ٧، ٨ق/١٣، ١٤م اطلاعات روشنى از كودكى و جوانى او به دست
ندادهاند. وي احتمالاً آموزش را در اوان كودكى با قرآن شروع كرد. سپس به
فقه و حديث پرداخت و در موصل، شام و بغداد نزد استادانى چون ابومحمد
عبدالله بن على بن سويدة، احمد بن عبدالرحمان بن وهبان معروف به ابن
افضل الزمان، ابوالقاسم يَعيش بن صَدقه، عبدالمنعم بن كُلَيْب حَرّانى،
ابن ريّان بن شبّة، ابوحفص عمر بن طبرزد بغدادي، عبدالمحسن بن عبدالله
خطيب طوسى و ابن غنائم حلبى دانش آموخت. وي برخى از اين استادان خود را
در الكامل معرفى كرده است (١٢/٢٦، ٤٢، ٤٣، ١٣١، ١٥٩، ٢٥٨، ٢٩٥، ٤٤٨، ٥٠٥؛ قس:
ابن خلكان، ٣/٣٤٨؛ سبكى، ٨/٢٩٩؛ صفدي، ٢٢/١٣٦؛ ذهبى، ٢٢/٣٥٤؛ منذري ٣/٣٤٨).
شهرت وي ديرتر از آن آغاز شده بود كه شرح احوالش در مُعجم الادباء ياقوت
ذكر شود، اما روايت قِفطى در انباه الرّواة در زندگى نامة ياقوت حاكى از ارج
گذاري وي به ابن اثير است. بنا به گزارش قفطى، ياقوت اندكى پيش از مرگ
طبق وصيتى كتابهاي خود را به ابن اثير سپرد، تا وي آنها را به وقف الزيدي
بغداد برساند و به ناظرش شيخ عبدالعزيز بن دلف تحويل دهد. هر چند ابن اثير
اين تعهد را پذيرفت، اما به آن عمل نكرد (جواد، ٢٦٠). با وجود اين
دانستههاي اساسى ما دربارة ابن اثير منحصر به يادداشتهايى است كه ابن
خلكان دربارة وي به دست داده است. او در ٦٢٦ق/١٢٢٩م ابن اثير را در حلب
ديدار كرده و او را بسيار ستوده است. ابن خلكان مىگويد: ابن اثير حافظ حديث
بود و تواريخ را از بر داشت و انساب عرب را نيك مىدانست و به اخبار عرب
واقف بود (٣/٣٤٨، ٣٤٩). ابن اثير مورد احترام نويسندگانى كه از آثار وي سود
جستهاند، بوده است. ابن جوزي (٨(١)/٣٢٠) از او به عنوان استاد ياد كرده
است. ابن كثير (١٣/١٣٩) و ابن عماد حنبلى (٥/١٣٧) نيز او را ستودهاند. ابن
اثير سرانجام در موصل درگذشت. تاريخ درگذشت او را ٦٣٢ق نيز ياد كردهاند
(ابوشامه، ١٦٢).
آثار: نوشتههايى كه از ابن اثير به جاي مانده عموماً دربارةتاريخ است، وي
در مقدمة الكامل گويد: من هميشه تمايلى به خواندن كتابهاي تاريخى و دانستن
تجارب گذشتگان داشتم و پىجوي حوادث آشكار و نهان آن بودم (١/٢). آثار وي
عبارتند از:
١. اللُباب فى تهذيب الانساب كه بازنويسى استادانهاي است از كتاب ارزشمند
الانساب نوشتةعبدالكريمسمعانى.ابناثيركوشيدهاست آراي سمعانى را حتى در
مواردي كه دچار لغزش شده است، به دقت بيان كند، با وجود اين در برخى
موارد نوشتههاي او را پس از تأمّل بسيار اصلاح كرده است (حلمى، .(٨٨
٢. اُسْد الغابة معرفة الصحابة، كتابى است در علم رجال كه ٥٠٠ ،٧زندگى نامه
را در بر دارد. ابن اثير محتويات كتابهاي ابن مَنْده، ابونُعيم، ابن
عبدالبَرّ و ابوموسى را در آن جمع كرده و اشتباهات آنان را باز نموده و
مطالبى بر نوشتههاي آنان افزوده است (صفدي ٢١/١٣٦-١٣٧؛ حاجى خليفه، ١/٨٢).
اين كتاب در ١٢٨٠-١٢٨٦ق/١٨٦٣-١٨٦٩م در مصر چاپ شده است.
٣. الكامل فى التاريخ، اين كتاب از لحاظ جامعيت بيش از همه به تاريخ
طبري نزديك است، ولى از نظر روش نگارش از آن جداست. روش ابناثير در اين
كتاب گردآوريِ نوشتههاي ديگران و تلفيق آراي گوناگون است. گزارشهاي ابن
اثير بر طبق سالها تقسيم بندي شده است و از اين ديدگاه ارج ويژهاي در
تاريخ جهان اسلام دارد. از بخش مربوط به هبوط آدم تا ٣١٠ق/٩٢٢م بيشتر بر
نوشتة طبري متكى است، ولى ابن اثير اطلاعاتى از نوشتههاي ابن كلبى،
بلاذُري، مُبّرد و مسعودي را نيز بر آن افزوده است. متأسفانه نويسنده در
بيشتر موارد منابع خود را ياد نمىكند. كتاب الكامل اخبار مفصلى دربارة
سامانيان تا مرگ ابوعلى چغانى دارد كه احتمالاً برگرفته از كتاب گمشدة
التاريخ فى اخبار وُلاة خراسان نوشتة ابوعلى سلامى است (بارتولد، ١/٧٣).
همچنين با پيدا شدن نسخة تاريخ ثابت بن سنان صابى كه سهيل زكّار آن را در
مجموعهاي با عنوان اخبارالقرامطة در ١٩٨٢م در دمشق چاپ كرده است، مىتوان
به اين نتيجه رسيد كه ابن اثير در نوشتن مطالب مربوط به روابط فاطميان و
قرمطيان از اين كتاب سود برده است. اهميت اساسى الكامل به ويژه در مورد
رويدادهايى است كه ابن اثير، برخلاف طبري، به گونهاي گسترده از آنها ياد
كرده است (اشپولر، و چون وي در دورة استيلاي مغولان مىزيست، كتاب او از
منابع مهم تاريخ مغول به شمار مىآيد.
به گفتة حلمى: ابن اثير نسبت به خاندان ايوّبيان نظر خوبى نداشت، از
اينرو تاريخنگاران بعدي، از آن ميان ابوشامه، دربارة شرح حال و ويژگيهاي
زندگى صلاحالدين از آثار او سود نجستهاند (ص .(٩٠ ابن اثير با ديد انتقادي
كه در آن عصر شگفت مىنمود، براي تأليف اثر بزرگ خويش از هر جا مآخذي گرد
آورده و در مواردي كه دچار ترديد شده، آراي گوناگون را ياد كرده و در نقد
مآخذي كه به آنها دسترسى داشته، ذوق انتقادي از خود نشان داده است.
تأليف كتاب كامل پيش از تاريخ محلى او يعنى التاريخ الباهر آغاز شد، ولى
ابن اثير آن را در ٦١٩ق/١٢٢٢م يعنى ١١ سال پس از نوشتن التاريخ الباهر به
پايان برد. انشاي كتاب نسبتاً ساده و قابل درك و گيراست (اشپولر، ؛ XX-XXI
روزنتال، ١٤٦ به بعد؛ حلمى، ٩٠ -٨٩ ؛ گوتشالك، .(٦-٧ نخستين چاپ انتقادي
اين اثر ميان سالهاي ١٧٥١-١٨٧١م در ١٢ جلد و فهرستهاي آن در ١٨٧٤-١٨٧٦م در ٢
مجلد به كوشش كارل يوهانس تورنبرگ١ سوئدي در ليدن منتشر شده است.
٤. التاريخ الباهر فى الدولة الاتابكية، اين كتاب شرح حال خاندان عمادالدين
زنگى بن قسيمالدولة آقسنقر است. مؤلف در مقدمة كتاب روابط محكم خاندان خود
را با پادشاهان موصل و نيز جنگهاي آنان را با صليبيان ياد مىكند. وي در بخش
نخست به اخبار دولت قسيمالدولة آقسنقر پدر عمادالدين و همكاري او با خاندان
سلجوقى كه پس از مرگ ملكشاه (٤٨٥ق/١٠٩٢م) بهكشاكش برسر قدرت انجاميده
بود، پرداخته سپس از كشته شدن قسيمالدوله (٤٨٧ق) در نبردي ميان او و
تاجالدولة تتيش سلجوقى فرماندار دمشق سخن گفته و حُسن سياست قسيمالدوله
را در حلب ستوده و پس از آن اخبار قطبالدين مودود جانشين سيفالدين على در
موصل را ياد كرده است. آنگاه بحران جانشينى در خاندان زنگى را كه پس از
درگذشت نورالدين محمود پديد آمده بود، به روشنى بيان كرده است. همچنين
رويداهاي ٥٦٩ و ٦٠٧ق/ ١١٧٤ و ١٢١٠م را به اختصار مورد بررسى قرار داده، سپس
شرح حال سيفالدين غازي بن قطبالدين مودود و عزالدين مسعود را به تفصيل
آورده است. در پايان نيز روابط خاندان زنگى را با صلاح الدين ايوبى و خلفا
و شرح حال دولتمردان و فرماندهانى را كه برخى از آنان در تشكيل و پيشرفت
دولت و برخى ديگر در تضعيف آن نقش داشتند، باز گفته است (طليمات، ١٥-١٧).
در اين كتاب مؤلف تنها حوادث ١٣٠ سال از تاريخ را مورد بررسى قرار داده كه
خود يك چهارم آن را شاهد بوده است. ارزش اين تاريخ محلى به سبب شناخت
دست اولى است كه نويسنده در اين باب داشته است. مهمترين مأخذ او در اين
اثر گفتههايى است كه از پدرش شنيده بوده است، هر چند اذعان دارد كه
نتوانسته همة اين گفتهها را نقل كند (حلمى، همانجا). كتابهاي ديگري كه مورد
استفادة او قرار گرفته، عبارتند از تاريخ دمشق ابن عساكر، اخبار حلب ابن
عديم و برخى از نوشتههاي عماد كاتب اصفهانى (ابن اثير، التاريخ الباهر، ٨٩،
١٢٦، ١٧٤).
حاجى خليفه (١/٣٦٩) كتابى را با عنوان تحفة العجائب و طرفة الغرائب به غلط
به عزالدين ابن اثير منسوب داشته است. همين اشتباه در فهرست دارالكتب
المصريه (ص ١٦) تكرار شده است. نسخهاي از اين كتاب به شمارة ١٠٥٨ در
تركيه موجود است (كاراتاي، كه بروكلمان آن را به اسماعيل بن سعيد بن محمد
مشهور به عمادالدين ابن اثير (د ٦٩٩ق/١٣٠٠م) نسبت داده است I/٥٨١) ولى بنا
به گفتة عبدالقادر طليمات، در صفحة ٤٥ اين نسخه، از كتاب كنز الدُرَر و جامع
الغرر نوشتة عبدالله بن ايبك دواداري استفاده شده است. با توجه به اين
نكته كه اين كتاب ميان سالهاي ٧٣٢-٧٣٦ق/ ١٣٣٢-١٣٣٦م نوشته شده، انتساب
آن نه تنها به عزالدين ابن اثير، بلكه به عمادالدين ابن اثير كه در ٦٩٩ق
درگذشته است، نيز خطاست (نك: طليمات، ٢٦٥).
مآخذ: ابن اثير، التاريخ الباهر، به كوشش عبدالقادر احمد طليمات، قاهره،
١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛ همو، الكامل؛ ابن جوزي، يوسف، مرا¸ةالزمان، حيدرآباد دكن،
١٣٧٠ق/ ١٩٥١م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره،
١٣٥١ق/ ١٩٣٢م؛ ابن كثير، البداية؛ ابوشامه، عبدالرحمان، ذيل على الروضتين،
به كوشش محمد زاهد كوثري، قاهره، ١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ بارتولد، و. و.، تركستان
نامه، ترجمة كريم كشاورز، تهران، ١٣٥٢ش؛ جواد، مصطفى، حاشيه بر تلخيص مجمع
الا¸داب ابن فوطى، بغداد، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ حاجى خليفه، كشف الظنون،
استانبول، ١٩٤١م؛ دارالكتب المصرية، فهرس الكتب العربية الموجودة...، قاهره،
١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ ذهبى، شمسالدين محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش بشّار
عَوّاد معروف و مُحيى هلال السرحان، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ سبكى، عبدالوهاب،
طبقات الشافعية، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحى، قاهره،
١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ صَفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش رَمزي بعلبكى،
بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٣م؛ طليمات، عبدالقادر احمد، مقدمه بر التاريخ الباهر ابن
اثير؛ منذري، عبدالعظيم، التكملة لوفيات التّقلة، به كوشش بشّار عوّاد معروف،
بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ يونينى، موسى، ذيل مرا¸ة الزمان، حيدرآباد دكن،
١٣٧٤ق/١٩٥٤م؛ نيز:
GAL,S. Gottschalk, Hans, Al - Malik al - K ? mik uon Egypten und seine Zeit,
Wiesbaden, ١٩٥٨; Hilmy Ahmad, M., X Some Note on Arabic HistoriographyDuring the
Zengid and Ayyubid(٥٢١-٦٤٨/١١٢٧-١٢٥٠) n , in Historians or the Middle East,
eds., B. Lewis and P. M. Holt, London, ١٩٦٢; K ? r ? t ? y, F. E., Topkapi
Sarayi M O zesi K O t O phanesi Arap ٥ a yazmalar Kataligu, Istanbul, ١٩٦٦;
Rosenthal, Franz, A History of Muslim Historiography, Leiden, ١٩٦٨; Spuler,
Bertold, Iran in fr O h - islamischer Zeit, Wiesbaden, ١٩٥٢. رضا رضازاده
لنگرودي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا