دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٩٢
| ابن ابی حجله جلد: ٢ شماره مقاله:٧٩٢ |
اِبْنِ اَبى حَجَله، ابوالعباس شهابالدين احمد بن يحيى بن ابىبكر، شاعر و
اديب تِلمسانى (٧٢٥-٧٧٦ق/١٣٢٥-١٣٧٤م). وي در زاوية نياي بزرگش، ابوحجله، در
شهر تلمسان (امروزه در الجزاير) به دنيا آمد و در مصر درگذشت (ابن حجر، دُرَر،
١/٣٩١؛ قس: همو، انباء، ١/١١٠؛ ابن عماد ٦/٢٤٠، ٢٤١؛ ابن تغري بردي، ١١/١٣١).
شهرت او برگرفته از كنية جدش ابوحجله است كه از صلحا و زهّاد نامدار عصر خود
بود و گفتهاند كه به جهت كرامتى كه از او ظاهر شده و كبكى از هوا آمده
روي آستين او تخم گذارده بوده است، به «ابوحَجَله» (پدر كبك) شهرت يافته
بوده است (ابن حجر، انباء، ١/١٠٩؛ طاش كپريزاده، ١/١٨٦؛ ابن عماد، ٦/٢٤١؛
قس: حفناوي، ٢/٤٦). ابن ابى حجله در اوان جوانى، همراه پدر و مادر و
برادرانش (نويهض، ٤٧) از زادگاه خود روانة حجاز و سپس دمشق شد. مدتى در آنجا
اقامت گزيد و به تحصيل علم به ويژه فنون بلاغت و ادبيّات همت گماشت تا
مهارت تمام يافت (ابن حجر، درر، ١/٣٩٠). آنگاه به قاهره كوچ كرد و سالهاي
واپسين عمر خود را در خانقاه منجك يوسفى (در نزديكى قاهره) به سر برد و پير
آنجا بود و هم در آنجا وفات يافت (ابن حجر، انباء، ١/١٠٨؛ همو، درر، ١/٣٩٠-٣٩١؛
قس: ابن تغري بردي، ١١/١٣١).
ابن ابى حجله در شعر و شاعري، به خصوص در سرودن قطعات و قصائد وصف و مدح
و هجاء مهارت بسيار داشت و فراوان شعر مىگفت (ابن احمر، ٢٢٩؛ قس: ابن حجر،
درر، ١/٣٩١، ٣٩٢)، ولى بعضى از معاصرانش او را به علّت ندانستن عروض، شايد
بىاعتنايى به آن، نكوهش كردهاند. نثر آراسته و پيراستهاي نيز داشت و در
فن ترسّل استاد بود (ابن حجر، انباء، ١/١٠٨-١٠٩؛ ابن عماد، ٦/٢٤٠). در نوشتن
مقامات هم ذوق خويش را آزمود و به خَلق آثار زيبايى دست يافت. اما از آنجا
كه مدّعى همپايى با مقامات حريري بود، مورد سرزنش واقع شد (ابن حجر، ابن
عماد، همانجاها، ٦/٢٤٠؛ قس: ابن حجر، درر، ١/٣٩١). از ديگر علوم مرسوم زمان
خود نيز بىبهره نبود، چنانكه ابن احمر، تذكرهنويس معاصرش، ضمن تجليل از
مقام علمى وي، او را «فقيه» ناميده است (ص ٢٢٨؛ قس: مدرس، ٧/٣٣٢).
ابن ابى حجله، بنا به شيوة معهود اهل شعر و ادب، نسبت به فرقه و مذهب
خاصى تعصب نداشت و در معاشرت با پيروان هر مذهب و فرقهاي خود را هم عقدة
آنان وانمود مىكرد (ابن حجر، درر، ١/٣٩٢؛ همو، انباء، ١/١٠٩) چنانكه او را
«حنفى مذهب و حنبلى اعتقاد» توصيف كردهاند (ابن عماد، ٦/٢٤٠؛ قس: طاش
كپريزاده، ١/١٨٥). وي درويش مسلك و اهل عرفان بود و رفتار و كردار
صوفيانهاش به مذاق اهل شرع خوش نمىآمد و باعث طعن او مىگرديد. از اين
رو ابن قطّان، فقيه شافعى معاصرش، نشست و برخاست با ستمگران و ميگساران را
بر او عيب گرفته است (ابن حجر، همانجا). در عين حال با انديشة وحدت وجود هم
سخت مخالف بود و طرفداران آن، به خصوص ابن فارض (ه م) را بسيار نكوهش
مىكرد، و خودداري از مديحهسرايى براي حضرت محمد (ص) را بر او عيب مىگرفت،
و قصايد عارفانة ابن فارض را يك به يك با قصايدي در مدح آن حضرت جواب
مىگفت و از آنها كتابى پرداخت و وصيّت كرد كه آن كتاب را در تابوت وي
نهند و همراه پيكرش به خاك بسپارند (ابن حجر، درر، ١/٣٩١؛ قس: همو، انباء،
١/١٠٨؛ ابن عماد، ٦/٢٤٠-٢٤١).
مجموع تأليفات ابن ابى حجله را بالغ بر ٦٠ (ابن تغري بردي، ١/١٣١) يا ٨٠
(حفناوي، ٢/٤٧؛ كحاله، ٢/٢٠١) ذكر كردهاند كه عمدتاً جُنگهاي كوچك و بزرگ
ادبى هستند و نوعاً از ساختهها و سرودههاي نظم و نثر خود او فراهم آمدهاند.
مهمترين آنها عبارتند از سكّردان السلطان كه او را به عنوان «صاحب
سكّرادن» معروف گردانيده است (مَقّري، ٧/١٠٠). نام كامل كتاب سكّردان
السلطان الملك الناصر است كه آن را در ٧٥٧ق/١٣٥٦م تأليف كرد و به ملك
ناصر ابوالمحاسن حسن بن محمّد بن قلاوون، ششمين فرمانرواي ترك در مصر (د
٧٦٢ق/ ١٣٦١م) تقديم نمود ( سكّردان، ٢). اين كتاب داراي يك مقدمه و ٧ باب
ويك نتيجه است و مطالب گوناگونى در آداب سلوك و نصايح ملوك و تاريخ و
جغرافياي سرزمين مصر وغيره در آن گردآوري شده و همة مندرجات آن بر محور عدد
٧ تنظيم گرديده است. كتاب مذكور تاكنون چندين بار، از جمله در ١٣١٧ق/١٨٩٩م
در مطبعة ميمنيّة مصر در حاشية كتاب المخلاة منسوب به شيخ بهائى به چاپ
رسيده است. اثر مشهور ديگر وي ديوان الصبابة است كه به نظم و نثر و در
بيان عشق و عاشقى و شرح حال عاشقان فراهم آمده و داراي يك مقدمه و ٣٠
باب و يك خاتمه است. اين كتاب طرفداران وحدت وجود را برآشفت و لسانالدين
ابن الخطيب، اديب و عارف معاصر ابن ابى حجله را بر آن داشت تا كتاب روضة
التعريف بالحبّ الشريف را در ردّ آن بنويسد و جان خود را نيز بر سر اين
تأليف بگذارد (مقري، ٧/١٠٠). ديوان الصبابة نيز تاكنون چندين بار در مصر،
همچنين در ١٩٧٢م در بيروت به چاپ رسيده است.
ديگر آثار ابن ابى حجله عبارتند از: مغناطيس الدر النفيس، كه مؤلّف در
مقدّمة آن به شرح حال و برخى آثار خود اشاره كرده است؛ مُجتبى الادباء كه
تذكرهاي است در معرّفى نثرنويسان و نظمپردازان بزرگ و شامل برگزيدة آثار
آنان (اين دو كتاب در مصر به چاپ رسيده است)؛ اُنموذَج القتال فى نَقل
العُوال، در توضيح و ترويج بازي شطرنج كه در ١٤٠٠ق/١٩٨٠م به كوشش زهير
احمد القيسى در بغداد به چاپ رسيده است؛ ديوان ابن ابى حجله، كه ظاهراً
مجموعهاي از چندين اثر او با نامهاي مختلف است (نك: رياضىزاده، ١٧٤، ٢٠٢،
٢١١، ٢٩٠)، يك نسخة خطى از آن در دارالكتب مصر به شماره ١٥٢٥ - ادب موجود
است و كاتب آن مدعّى است كه آن را از روي نسخهاي به خطّ مؤلّف نوشته
است (داية، ٢٢٩، حاشيه)؛ سُلوة الحزين فى موت البنين (يا: تسلية ...) در ٨
باب. يك نسخة خطّى از اين كتاب در برلين و نسخة ديگري در دارالكتب مصر
موجود است II/١٤) ؛ GAL, سيد، ١/٤٦٤)؛ جوار الاخيار فى دار القرار كه نسخههايى
از آن در مصر موجود است ، GAL) همانجا؛ زيدان، ٢/١٤٣). اين كتاب را ابن ابى
حجله در مناقب عُقْبَةبن عامر جُهَنى، يكى ازاصحاب پيامبر اكرم (ص) كه
مقبره و مسجدش در قاهره معروف است، به مناسبت آنكه يكى از فرزندانش در
آن مقبره به خاك سپرده شده، تأليف كرده است و مشتمل است بر اخبار و آثار
و فضائل و مناقب صحابى مذكور و مطالبى راجع به اهل قبور در ٢٠ باب. از اين
كتاب دو نسخة خطى در كتابخانة خديويّة مصر موجود است (خديويّه، ٢/٢٠، ٥/٤١؛
قس: زركلى، ١/٢٦٩)؛ دفع النقمة فى الصلاة على نبّى الرّحمة، اين كتاب، با
دو مقدّمه و ٤٠ حديث و يك تتمّه و ٧ باب و يك خاتمه، سراسر در بيان فضيلت
درود فرستادن بر پيامبر اكرم (ص) است (حاجى خليفه، ١/٧٥٧). يك نسخة خطّى از
آن در كتابخانةاسكوريال (اسپانيا) موجوداست )؛ GAL,S,II/٦) الطاريء على
السكّردان كه ذيلى است بر كتاب مشهورش؛ الطبّ المسنون فى دَفع الطاعون
كه رسالهاي است مشتمل بر اذكار و اوراد براي دفع طاعون و ظاهراً ابن ابى
حجله - با توجّه به اينكه خود در زمان شيوع طاعون از دنيا رفته (ابن حجر،
درر، ١/٣٩١) - آن را در اواخر عمر نوشته است. يك نسخة خطى از آن در كتابخانة
خديويّة مصر موجود است كه علىرغم طبّى نبودن مندرجات آن اشتباهاً در بخش
كتب طبّى فهرست شده است ( خديويّه، ٧/٢/٥٨٨)؛ درر الزّمان يا: دَوْر
الزّمان ) فى طحن الجُلُّبان، شرح البُردة كه شرحى است بر قصيدة معروف
برده در مدح حضرترسولاكرم(ص)؛ قصائد اُخري فىحربالاسكندرية سنة ٧٧١؛ منطق
الطيّر؛ التذكير بالموت و سُكنى القبور و الخروج منهاو النشور؛ از اين كتابها
نيز نسخههايى خطّى موجود است ، GAL) همانجاها؛ قس: ٢ EI)؛ انشاء واحد الاعداد،
بروكلمان در ذيل اين عنوان اشتباهاً يك نسخة خطّى موجود در كتابخانة كوپريلى
را كه نام آن انشاء واحد الاحد و تفصيل العدد الواحد الاحد و مربوط به
تِلمسانى ديگري است، معرّفى كرده است (نك: II/١٤ ؛ GAL, قس: كوپريلى،
١/٣٣٩). عناوين آثار ديگري نيز از ابى ابى حجله در فهرستها ديده مىشود كه
هنوز نسخههايى از آنها شناسايى نشده و يا به دست نيامده است (نك: حاجى
خليفه، ١/٤٦، ١١٧، ٦٢٤، ٩٠٠، ٢/٩٦١، ٩٧٩، ١٣٥٠، ١٨٨٢، ١٨٨٩، ١٩٣٣، ١٩٦٥؛ بغدادي،
١/٢٠٨، ٢/٢٥؛ نويهض، ٤٨؛ رياضىزاده، ١٥٢). از جملة اين آثار ٥ ديوان مشتمل بر
مدايح پيامبر اكرم (ص) و ٧ اُرجوزه بالغ بر ٧٠ هزار بيت (حاجى خليفه، ١/٧٦٤
به نقل از منهل الصافى ) و نيز حاطب الليل (يا: حاطب ليل ) را كه بنا به
گفتة صاحب شَذَرات تذكره گونهاي در مجلّدات متعدّد بوده است، مىتوان نام
برد (حاجى خليفه، ١/٦٢٤؛ قس: ابن عماد، ٦/٢٤١).
مآخذ: ابن ابى حجله، احمد، ديوان الصبابة، ذيل تزيين الاسواق، بيروت،
١٩٧٢م؛ همو، سكّردان السلطان، قاهره، ١٣١٧ق/١٨٩٩م؛ ابن احمر، اسماعيل، نثير
فرائد الجمان فى نظم فحول الزمان، به كوشش محمّد رضوان الدايّة، بيروت،
١٩٦٧م؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، انباء الغمر،
حيدرآباد دكن، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛ همو، الدُرَر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٤ق/
١٩٧٤م؛ ابن عماد، عبدالحّى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ بغدادي،
اسماعيل، ايضاح المكنون، استانبول، ١٩٤٥-١٩٤٧م؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف
الطنون، استانبول، ١٩٤١م؛ حفناوي، محمد، تعريف الخَلَف برجال السلف،
بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ خديويه، فهرست؛ رياضى زاده، عبداللطيف، اسماء الكتب،
دمشق، ١٩٨٣م؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام، بيروت، ١٩٨٤م؛ زيدان، جرجى،
تاريخ آداب اللغة العربية، به كوشش شوقى ضيف، قاهره، ١٩٥٧م؛ سيّد، خطى؛
طاش كوپري زاده، احمد، مفتاح السعادة، حيدرآباد دكن، ١٣٢٨-١٣٢٩ق؛ كحاله،
عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧م؛ كوپريلى، خطى؛ مدرس، محمد
على، ريحانة الادب، تبريز، ١٣٤٦ش؛ مقري، احمد، نفح الطيب، بيروت،
١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ نويهض، عادل، معجم اعلام الجزائر من صدرالاسلام...، بيروت،
١٩٧١م؛ نيز: S. GAL, GAL; ; ٢ EI
محمّدعلى لسانى فشاركى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا