دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٢٤
| ابن ابی سمال جلد: ٢ شماره مقاله:٨٢٤ |
اِبْنِ اَبى سَمّال، عنوان دو تن از محدثان شيعى در سدة ٢ق/٨م به نامهاي
ابراهيم و اسماعيل، فرزندان ابوبكر محمد بن ربيع بن سِمْعان بن هُبَيْرة
بن مُساحقِ اَزْديِ اسدي. سلسله نسب اين خاندان به قبيلة بنى اسد مىرسد
(ابى حزم، ١٩٤- ١٩٥). اين خاندان در كوفه از كهنترين خاندانهاي شيعى بوده
و در سدههاي نخستين اسلامى راويان و مؤلفان چندي از آن برخاستهاند
(بحرالعلوم، ٢/٣٢). سمعان نياي ابراهيم و اسماعيل به ابوسمّال معروف بود
كه يعقوبى (١/٢٦٨) او را شِمعان آورده است. به نظر مىرسد كه به همين
دليل آن دو به ابن ابى سّمال شهرت يافتهاند و همين شخص بوده است كه در
روزگار امام على (ع) در كوفه مىزيست و احتمالاً از ياران و شيعيان آن
حضرت بوده است. از برخى روايات تاريخى چنين برمىآيد كه او چندان پاي بند
مسائل دينى نبوده است. گفته شده است كه سمعان يك بار در ماه رمضان به
روزه خواري و بادهگساري نشست و هنگامى كه على (ع) وي را فراخواند، گريخت
(ابن قتيبه، الشعر والشعرا، ١/٢٤٦-٢٤٧).
او اديب و شاعر بود (ابن ماكولا، ٤/٣٥٤) و تا آنجا در اين فن شهرت يافت كه
يعقوبى (همانجا) او را از شاعران به شمار آورده است. بعضى از منابع كهن
ابوسمّال را ابوسمّاك نوشتهاند (طوسى، ٩؛ ابن قتيبه، عيون الاخبار، ٢/٣٨٢؛
علاّمة حِلّى، ٢) كه احتمالاً درست نيست.
ابراهيم و اسماعيل در روزگار امام موسى كاظم (ع) مىزيسته و از وي روايت
كردهاند. ابراهيم به وسيلة رجال شناسان شيعى توثيق شده است (نجاشى، ٢١)،
اما در وثاقت اسماعيل ترديد كردهاند (مامقانى، ١/١٢٩)، در عين حال منابع
رجالى قديم غالباً آن دو را واقفى (نك: واقفيه) دانستهاند (نجاشى، همانجا)،
ولى چنين نسبتى قطعى به نظر نمىرسد (مامقانى، ١/١٠). كسانى كه از ابراهيم
روايت كردهاند، اينانند: عُثيم (ابن بابويه، ٤/٦٤)، على بن فضّال (طوسى،
همانجا)، محمد بن حَسّان (كاظمى، ٩)، ابوالقاسم معاويه، موسى بن قاسم،
معاوية بن عمار، عبدالله بن حماد و على بن مُعَلّى (اردبيلى، ١/٧١).
گفتهاند كه ابراهيم داراي كتابى نيز بوده كه نام و موضوع آن دقيقاً روشن
نيست، ولى ابن بابويه (٦/٤٦) و نجاشى (همانجا) عنوان آن را نوادر ذكر
كردهاند.
مآخذ: ابن بابويه، محمد، من لايحضره الفقيه، به كوشش حسن موسوي خِرسان،
بيروت، ١٩٨١م؛ ابن حزم، على، جمهرة انساب العرب، قاهره، ١٩٤٨م؛ ابن
قتيبه، عبدالله، الشعر و الشعراء، به كوشش احمد محمد شاكر، بيروت، ١٩٦٤م؛
همو، عيون الاخبار، به كوشش يوسف على طويل، بيروت، ١٩٨٦م؛ ابن ماكولا،
على، الاكمال، به كوشش عبدالرحمان بن يحيى المعلمى اليمانى، حيدرآباد
دكن، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ اردبيلى، محمد، جامع الرواة، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
بحرالعلوم محمد مهدي، رجال، به كوشش صادق و حسين بحرالعلوم، نجف، ١٣٦٣ش؛
طوسى، محمد، الفهرست، به كوشش محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ش؛ علامه حِلى، حسن
بن يوسف، ايضاح الاشتباه فى اسماء الرواة، تهران، ١٣١٩ق/١٩٠١م؛ كاظمى،
محمد امين، هداية المَحدثّين، به كوشش مهدي رجايى، قم، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛
مامقانى، عبدالله، تتقيح المقال، نجف، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ نجاشى، احمد، رجال،
بمبئى، ١٣١٧ق/١٨٩٩م؛ يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت، ١٣٧٩ق/١٩٦٠م.
حسن يوسفى اشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا