دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٥٩
| ابکاريس جلد: ٢ شماره مقاله:٧٥٩ |
اَبْكارْيوس، خانوادههاي ارمنى گريگوري كه در سدة ١٣ق/١٩م در بيروت ساكن
بودند و چند تن از افراد آن در تاريخ و ادبيات عرب شهرتى يافتند (زيدان،
٤/٢٦٠).
پدر ايشان يعقوب آقا فرزند اَبكار، در بيروت زندگى مىكرد و ابراهيم پاشا (د
١٣١٢ق/١٨٩٤م) در دوران فتح شام وي را مورد عنايت قرار داد (سركيس، ١/٢٣).
ناصيف يازيجى سال درگذشت او (١٢٦١ق/١٨٤٥م) را در ماده تاريخى به شعر
درآورده است ( ديوان، ٤١٣). از اين خاندان، اين افراد شهرت يافتهاند:
الف - اسكندر آغا پسر يعقوب (د ١٣٠٣ق/١٨٨٥م)، اديب، روزنامه نگار و مورخ.
وي در بيروت به دنيا آمد و در مدرسة ملى بيروت و دانشكدة آمريكايى آن شهر
به تحصيل پرداخت (داغر، ٣(١)/٥٠) و در آغاز بيشتر به ادبيات و تاريخ اهتمام
داشت ( بستانى ف ). سپس سفري به اروپا كرد و به بيروت بازگشت، آنگاه از
١٢٩١ق/١٨٧٤م در مصر اقامت گزيد و به ستايش بزرگان آن ديار پرداخت و از اين
طريق به مناصب گوناگونى رسيد و در دستگاه اسماعيل صديق پاشا (د ١٣١٢ق/
١٨٩٥م) وزير دارايى وقت مصر، پايگاهى بلند يافت (شيخو، ٣/١٣١؛ بستانى ف ).
وي را به دليل تأليفات متعدد و نگارش مقالاتى تحت عنوان «المآثر الخديوية و
وزراء الحكومة المصريّة» در نشرة الجنان و ارتباط با دستگاه خديوي مصر از
شخصيتهاي فعال دوران نهضت ادبى در نيمة دوم سدة ١٣ق/١٩م به شمار آوردهاند
(داغر، همانجا). اسكندر آغاز در مصر بيمار شد و براي درمان به كشور خود بازگشت
و در بيروت درگذشت (شيخو، ٣/١٣١-١٣٢؛ دبس، ٨/٦٩٥). از اسكندر ديوان شعري به
نام نزهة النفوس و زينة الطروس باقى مانده كه قسمت اعظم آن در ستايش محمد
توفيق خديو مصر (د ١٣٠٩ق/ ١٨٩٢م) و اسماعيل پاشا (د١٣١٢ق/١٨٩٥م) سروده شده
است ( بستانى ف ).
آثاري كه وي در باب تاريخ و ادبيات كهن عرب نوشت، در زمان خود از چنان
شهرتى برخوردار شد كه ناصيف يازيجى كتاب روضة الا´دب او را در قصيدهاي ستود
( ديوان، ٣٩٥)، اما شهرت اين آثار در آن زمان بديندليل بود كه منابع بزرگ
ادب عربى مانند اغانى، العقد الفريد و نظاير آنها هنوز انتشار عام نيافته بود،
اما پس از اينكه اين كتابها به چاپ رسيد و معروف شد، آثار اسكندر از رونق
افتاد. شايد تنها كتاب نوادر الزمان فى وقايع جبل لبنان او كه دربارة
رويدادهاي ١٢٧٧ق/١٨٦٠م لبنان نوشته شده است ( بستانى ف ) هنوز براي
آگاهى از بخشى از تاريخ لبنان در سدة ١٣ق/١٩م سودمند باشد.
آثار باقى مانده از اسكندر بدين قرار است:
١. نهاية الا´رَب فى أخبار العرب، در كتاب مطالبى دربارة اشعار عرب، معلقات
سبع و تاريخ عرب در يمن و عراق و شام در دورة جاهليت به نثر مسجع آمده
است. اين كتاب در ١٨٥٢م در مارسى به چاپ رسيده است؛ ٢. تزيين نهاية
الا´َرَب، اين كتاب تحريري نو از نهاية الا´رب است كه مؤلف آن را به
سلطان عبدالعزيز خان تقديم كرده و در ١٨٦٧م در بيروت چاپ شده است؛ ٣. روضة
الا´دب فى طبقات شعراء العرب، اين كتاب در شرح حال شاعران جاهلى و
مُخَضْرَم است كه همراه با منتخباتى از اشعار هر يك از آنان براساس حروف
الفبا تدوين شده و در ١٨٥٨م در بيروت چاپ شده است؛ ٤. قصة شهريار، در ١٨٨٠م
در بيروت به چاپ رسيده است؛ ٥. المناقب ابراهيمية و المآثر الخديوية، اين
كتاب در تاريخ زندگى ابراهيم پاشا، به نثر مسجع و در ٢٠ باب است. تأليف
اين كتاب با كمك محمد مكاوي انجام گرفته و در ١٨٨١م در قاهره چاپ شده
است؛ ٦. مُنية النفس فى اشعار عنترة عبس، يا ديوان عنتره، اين كتاب در
واقع منتخباتى است از اشعار عنتره كه بر اساس قافيه تنظيم شده و در
ابتداي ديوان شرح حال او آمده است. از اين اثر ، دو نسخة خطى در ايران نيز
موجود است: كتابخانة آستان قدس، شم ٦٣٣٧ و كتابخانة دانشكدة ادبيات مشهد، شم
٣٨٧، اين كتاب در ١٢٨١ق/١٨٦٤م در بيروت چاپ شده است؛ ٧. نزهة النفوس وزينة
الطروس، اين كتاب ديوان شعري است كه در مدح و مراثى سروده شده و بيشتر
در ستايش محمد توفيق و اسماعيل پاشا است و در ١٨٨٣م در قاهره به چاپ رسيده
است؛ ٨. نوادر الزّمان فى وقايع جبل لبنان، بستانى به ٤ نسخه از اشاره
كرده است و مىافزايد كه عنوان كتاب در برخى نسخهها نوادر الزّمان فى
ملاحم جبل لبنان است؛ همچنين نسخهاي در هند (آصفيه، ١/١٤٠) موجود است كه
بخش آخر نام آن، چنين است:... فى ملاحم عربستان. در آغاز نسخه كه به نظر
فهرست نويس به خط مؤلف است (قس: بستانى ف )، اولاً به سال تأليف كتاب
(١٨١٦م) اشاره شده، ثانياً آمده است كه اين نسخه در ١٨٨٧م تحرير شده و
به شمس العلماء سيد على بلگرامى تقديم گرديده است.
ب - يوحنا ابكاريوس، برادر اسكندر (د ١٨٨٩م (١٣٠٦ق). وي در منطقة سوق الغرب
لبنان ساكن بود و با هيأتهاي مذهبى كه از آمريكا روانة لبنان مىشدند، تماس
داشت. اگرچه وي به تجارت اشتغال داشت، به مسائل ادبى و تاريخى نيز
پرداخته است ( بستانى ف؛ شيخو، ٢/١١٦-١١٧). آثاري كه از وي به جاي مانده
بدين قرار است:
١. التحفة الانيسة فى النوادر النفيسة ( بيروت، ١٢٨٨ق/١٨٧١م و ١٣١١ق/ ١٨٩٨م)؛
٢. معجم انكليزي - عربى مطول (بيروت، ١٣٢٢- ١٣٢٥ق/ ١٩٠٤-١٩٠٧م). اين كتاب
را كه بارها به چاپ رسيده، بروكلمان به اسكندر نسبت داده، درحالى كه از
آنِ يوحناست ( دائرة المعارف الاسلاميه ). نوهاش يوسف ابكاريوس اين كتاب
را ويراسته و به چاپ رسانده است مؤسسة فرانكلين نيز بار ديگر آن را ويراسته
و منتشرساختهاست (بيروت، ١٣٢٠- ١٣٢٥ق/١٩٠٣-١٩٠٧م)؛٣. معجم انكليزي - عربى
مختصر ( بيروت، ١٣٠٥ق/ ١٨٨٧م)؛ ٤ قطف الزهور فى تاريخ الدهور. اين كتاب
تاريخى است عمومى در ٥ بخش كه هر بخش به تاريخ كشورهاي يك قاره اختصاص
داده شده است (بيروت، ١٣٠١ق/١٨٨٣م و ١٣٣١ق/١٩١٢م)؛ ٥. نزهة الخواطر فى
الادب (بيروت، ١٢٩٤ق/١٨٧٧م) كه شامل داستانهاي ادبى و تاريخى است.
ج - نجيب بن يوحنا، در منابع، جز بستانى ف، چيزي دربارة او نيامده و
بستانى نيز فقط نوشته است كه او در ١٨٩١م كتاب فهرست تاريخ الحواث فى
السودان (١٨٨١-١٨٨٩م) را در مصر به چاپ رسانده است.
مآخذ: بستانى ف؛ داغر، يوسف اسعد، مصادر الدراسة الادبية، بيروت، ١٩٧٢م؛ دائرة
المعارف الاسلامية؛ دبس، يوسف، من تاريخ سوريه الدنيوي والدينى، بيروت
١٩٠٥م؛ زيدان، جرجى، تاريخ آداب اللغة العربية، قاهره، ١٩٥٧م؛ سركيس،
چاپى؛ شيخو، لويس، الا¸داب العربية، بيروت، ١٩٢٤م؛ يازيجى، ناصيف، ديوان،
بيروت، ١٩٨٣م.
حيدر بوذر جمهر
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا