دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨١٣
| ابن ابی رندقه جلد: ٢ شماره مقاله:٨١٣ |
اِبْنِ اَبى رَنْدَقه، ابوبكر محمد بن وليد بن محمد خلف بن سليمان فهري
طُرطُوشى (٤٥١-٥١٠ق/١٠٥٩-١١٢٦م)، فقيه مالكى مذهب، محدث، اديب اندلسى از
مردم طُرطُوشه (آبادي مرزي مسلمان نشين در شمال اندلس).
شهرت وي در بيشتر مآخذ به صورت ابن ابى رندقه آمده است، اما صورتهاي
ديگر: ابن ابى وندقه (ابن بشكوال، ٢/٥٧٥)، ابن رندقه (ضبى، ١٣٥)، ابن ابى
زندقه (طاش كوپري زاده، ١/٣٤٣) نيز ديده مىشود كه بىگمان زاييدة سهو يا
تصحيف است، به ويژه آنكه طاش كوپري زاده در معناي واژة زندقه همان سخنى
را نقل كرده است كه ابن خلكان (٤/٢٦٥) براي واژة فرنگى رندقه (= رد،
تعال، = بازگرد، بازآ) نوشته است.
ابن ابى رندقه در طُرطوشه زاده شد و در همانجا به فراگيري فرائض و حساب
پرداخت. وي اگرچه در دوران پرآشوب ملوك الطوايفى پرورش يافت، اما هنوز
روزگار رونق و رفاه فرمانروايى بنى هود به سر نيامده بود . ابن ابى رندقه
در شهر سرقسطه (ساراگوسا١) ملازم قاضى ابوالوليد باجى شد و مسائل خلاف را از
وي آموخت و اجازة روايت گرفت. آنگاه در شهر اشبيليه (سويليا٢) نزد ابن حزم
قُرطبى ادبيات خواند (ابن بشكوال، همانجا؛ ابن خلكان، ٤/٢٦٢). وي در ٤٧٦ق/
١٠٨٣م حج گزارد و در بازگشت به بغداد فرود آمد (يافعى، ٣/٢٢٦) و نزد ابوبكر
محمد بن احمد شاشى معروف به مستظهري و ابوسعد بن متولى و ابواحمد جرجانى،
امامان شافعى مذهب، فقه آموخت و از محمد تميمى حنبلى حديث شنيد. سپس در
بصره سنن ابوداوود را از ابوعلى تستري شنيد و چندي نيز در شام ماند و به
تدريس پرداخت؛ در همين دوران بود كه آوازة دانش و پارسايى او پيچيدن گرفت
(سمعانى، ٩/٦٩؛ ياقوت، ٤/٣٠). آنگاه رهسپار مصر شد و از آنجا به سوداي مناظره
با ابو حامد غزالى روي به بيت المقدس نهاد (يافعى، ٣/٢٢٦- ٢٢٧؛ قس: ذهبى،
١٩/٤٩٤؛ ضبى، همانجا)، زيرا از ديد نقلگراي ابن ابى رندقه پشبيبانى از دين
به كمك مذاهب فلسفى و آراي منطقى و انديشههاي صوفيانه همچون جامه به
گميز شستن است. پس شگفت نيست اگر غزالى را از آن رو كه به فلسفه و تصوف
مىگراييد در آستانة بىدينى دانسته، يا سوزاندن كتاب احياء علومالدين را روا
شمرده باشد (ذهبى، ١٩/٤٩٥، ٤٩٦). بنابر اين پيداست كه صوفى خواندن ابن ابى
رندقه (ابن تغري بردي، ٥/٢٣١) تا چه مايه نابجاست.
ابن ابى رندقه در ٤٨١ق/١٠٨٨م در آغاز دورة وزارت الافضل شاهنشاه بن بدر
جمالى به مصر درآمد و همانگونه كه خود در سراج الملوك (ص ٦٢) گفته است،
در آنجا همسري برگزيد و صاحب فرزند شد و سپس در اسكندريه ماندگار شد تا - به
گفتة خود وي - در شهري كه كشتار و آزار فقيهان اهل سنت به دست دولت
عُبيدي فاطمى، مدرسهها و مسجدها را از درس و بحث و نماز تهى كرده بود، به
هدايت مردم بپردازد (ابن فرحون، ٢٧٨). بدينسان طالبان علم از همه سو به
وي روي آوردند.
در اين دوره نام ابن ابى رندقه، همچون يكى از امامان فقه مالكى، چنان
پرآوازه شد كه يوسف بن تاشفين امير مرابطون، گذشته از فقيهان مغرب و
اندلس از وي و ابوحامد غزالى فتوا گرفت كه ملوك الطوايف را به بهانة خروج
از دين از فرمانروايى بركنار سازد و سرزمينهاي آنان را بگشايد (ابن خلدون،
العبر، ٦(٢)/٣٨٤). چنانكه ضبى (ص ١٣٦) نوشته است: ابى حديد، قاضى اسكندريه،
ابن ابى رندقه را به التماس به آنجا برد. با اينهمه ابن ابى رندقه
هيچگاه در برابر ستم قاضى و بستگانش در امور مالى و گرفتن عوارض و
غرامتهاي سنگين زبان از انتقاد فرو نبست. افزون بر اين، فتواهايى همچون
تحريم پنير وارداتى از ديار مسيحيان به اسكندريه و تحريم غنا، زمينهاي
فراهم ساخت تا قاضى او را فردي آشوبگر بشناساند و نفرت الافضل را نسبت به
وي برانگيزد (ابن خلكان، ٤/٢٦٣). سرانجام الافضل او را از اسكندريه تبعيد كرد
و در فسطاط در مسجد شقيق الملك با ماهانهاي اندك در بازداشت نگاهداشت، اما
دوران سختى ابن ابى رندقه با كشته شدن الافضل در روز پيش از عيد فطر سال
٥١٥ق/١١ دسامبر ١١٢١م و جايگزنى ابوعبدالله محمد مأمون معروف به بطائحى به
سرآمد. بطائحى وي راسخت گرامىداشت، چندانكه ابنابىرندقه كتاب
سراجالملوك را به نام او نگاشت (ابن فرحون، ٢٧٦-٢٧٧؛ عماد اصفهانى، ٢/٢٩٠).
ابن ابى رندقه تا پايان عمر در اسكندريه زيست و هم از اين رو به طُرطُوشى
اسكندري شهرت يافت. آرامگاه وي براي مردم اسكندريه مزاري متبرك بوده
است (مَقري، ٢/٨٥، ٨٨؛ مخلوف، ١٢٥) و بعدها مسجدي به نام مسجد طُرطُوشى بر
آن بنا شد كه تا به امروز باقى است (عنان، ٢٩٧). وي در ٢٦ جماديالاول
٥٢٠ق/١٩ ژوئن ١١٢٦م (و به قولى در شعبان) درگذشت.
تاريخهاي ديگري نيز نوشتهاند: مانند پس از ٥١٠ق/١١١٦م (حميري، ١٢٥)،
٥٢٥ق/١١٣١م (ضبى، ١٣٨)، ٥٦٠ق/١١٦٥م (عمادالدين كاتب، ٢/٢٩٢؛ نيز نك: به
اشارة پرسش برانگيز ابن خلكان پيرامون ذكر نام ابن ابى رندقه در مشيخه
ابن شداد - استاد ابن خلكان - كه در ٥٣٩ق/١١٤٤م زاده شده است).
ابن ابى رندقه شهرت خود را پيش از هر چيز به كتاب سراج الملوك وامدار
است كه در آن به بازگويى نظريههاي اجتماعى و سياسى خود و حتى مسائلى
پيرامون آرايش چنگى پرداخته است. شايد بتوان او را در اين زمينه پيشگام
ابن خلدون دانست، اما بىدرنگ بايد افزود كه ميان شيوة نقلى و روايى وي و
كار محققانة ابن خلدون تفاوتى چشمگير و گوهرين هست (نك: به داوري نقّادانة
ابن خلدون دراينباره، مقدمة، ١(١)/٦٣، ٦٤، ١(٢)/٢٧٨، ١(٣)/٤٩٩-٥٠٠). به هر
روي، وي گذشته از آنكه در فقه از جايگاهى برجسته برخوردار بود و در مسائل
خلاف روشى خاص پيشه كرده بود، در ادب نيز دست داشت و از محدثان ثقه به
شمار مىرفت (ضبى، ١٣٥). گروهى از حافظان و بزرگان سدة ششم همچون ابوالقاسم
احمد بن اسحاق داندانقانى، ابوبكر بن عربى معروف به معافري، ابوعلى صدفى،
ابوطاهر بن عوف، مهدي بن تومرت، قاضى عياض و ديگران نزد او به شاگردي
پرداختند و از وي حديث روايت كردند (سمعانى، همانجا؛ ضبى، ١٣٨؛ ابن خلكان،
٥/٤٦؛ ابن فرحون، ٢٧٦). زكىالدين عبدالعظيم منذري شرح حال وي را گرد آورد
(ابن خلكان، ٤/٢٦٣) كه اكنون در دست نيست. ابن ابى رندقه به گواهى
معاصران و شاگردانش چنان به پارسايى شهره بود كه به رغم پرورش كما بيش
٢٠٠ فقيه و مفتى، در زهد پرمايهتر مىنمود تا در دانشوري (ذهبى، ١٩/٤٩٢؛ ابن
فرحون، همانجا). ابياتى از او بر جاي مانده است، نيز گواه دلبستگى وي به
چنين انديشههايى است.
بخش بزرگ نوشتههاي ابن ابى رندقه از ميان رفته و تنها آثار زير از وي بر
جاي مانده است: ١. سراج الملوك و ابتهاج الصعلوك: اين كتاب، مهمترين اثر
اوست كه بارها در مصر به چاپ رسيده است (از جمله در بولاق و اسكندريه،
١٢٨٩ق) و نسخههاي خطى بسياري از آن در دست است، از جمله در كتابخانة
مرعشى نجفى، قم ( فهرست، ١/٣٩٩-٤٠٠)؛ ٢. الحوادث و البدع: اين اثر به كوشش
محمد طالبى در ١٩٥٩م در تونس به چاپ رسيده است (منجد، ١/٨٧) ٣. تحريم
الاستمناء ( آلوارت، ؛ IV/٣٥٠ قس: زيدان، ٣/١١٩)؛ ٤. رسالة فى بر الوالدين (
آلوارت، )؛ V/١٠٣ ٥. المجالس: نسخة خطى اين كتاب در خزانة رباط مضبوط است
(علوش، ١(٢)/٤٦-٤٧). همچنين ذهبى و ضبى و ابن خلكان آثار بسياري براي وي
بر شمردهاند، همچون تحريمالغنا و الكتاب الكبير فى مسائل الخلاف، الفتن و
كتابى بزرگ در معارضه با احياء علومالدين غزالى.
مآخذ: ابن ابى رندقه، محمد، سراج الملوك، اسكندريه، ١٢٨٩ق/١٨٧٢م؛ ابن
بشكوال، خلف، الصلة، قاهره، ١٩٦٦م؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن خلدون،
العبر؛ همو، مقدمه، بيروت، ١٩٥٦م؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهّب،
به كوشش عباس بن عبدالسلام، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ذهبى، محمد، سيراعلام
النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و محمد نعيم العرقسوسى، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛
زيدان، جرجى، تاريخ آداب اللغة العربية، به كوشش شوقى ضيف، قاهره، ١٩٥٧م؛
سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش سيد شرفالدين احمد، حيدرآباد دكن،
١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ضبى، احمد، بغية الملتمس، قاهره، ١٩٦٧م؛ طاش كوپري زاده،
احمد، مفتاح السعادة، حيدرآباد دكن، ١٣٢٨-١٣٢٩ق؛ علوش، ي. س. وعبدالله
الرجراجى، المخطوطات العربية المحفوظة فى الخزانة العامة برباط، ١٩٥٤م؛
عمادالدين كاتب، محمد، خريدة القصر، به كوشش آذرتاش آذرنوش، تونس، ١٩٧١م؛
عنان، محمد عبدالله، تراجم اسلامية و شرقية واندلسية، قاهره، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٤٩ق/١٩٣٠م؛ مرعشى، خطى؛ مَقري،
احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٦٨م؛ منجد، صلاحالدين،
معجم المخطوطات المطبوعة، بيروت، ١٩٧٨م؛ يافعى، عبدالله، مرا¸ة الجنان،
حيدرآباد دكن، ١٣٣٤- ١٣٣٩ق؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
Ahlwardt. كاظم برگ نيسى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا