دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٧
| آهوان جلد: ٢ شماره مقاله:٥٣٧ |
آهُوان، دهستانى از استان سمنان كه مركز آن روستاي آهوان است و بر فراز
كوهى در ٧ فرسنگى خاور سمنان و بين اين شهر و دامغان قرار دارد. جمعيت اين
دهستان ١٦٥ نفر است ( سرشماري...، ١٣٥٥ش).
وجه تسميه: در دشت آهوان از قديم آهوي فراوان وجود داشته است. خواندمير مىنويسد
كه در ٦٧٨ق/١٢٧٩م كه اباقاخان براي دفع شر لشكر ايل قراوناس كه از
جنگجوترين اقوام مغول بودند، عازم خراسان بود، در ميان سمنان و دامغان طرح
شكار انداخت و در آن صيدگاه، غازان نوادة وي و هفتمين ايلخان مغول كه در
آن هنگام كودكى ٨ ساله بود و تحت تربيت نياي خود به سر مىبرد، آهويى شكار
كرد (٣/١٢١). مردم سمنان داستان ضمانت آهو توسط حضرت رضا(ع) را مربوط به اين
روستا مىدانند و علت نام گذاري آن را به آهوان، همين داستان ذكر مىكنند (حقيقت،
تاريخ سمنان، ٣٧٠) كه كرزن نيز آن را به تفصيل نقل كرده است (١/٣٨٥).
سابقة تاريخى: آهوان از زمانهاي قديم منزلگاه مسافران و كاروانهايى بوده كه
از ري به خراسان يا بر عكس مىرفتهاند. ابن رسته (د ٢٩٠ق/٩٠٣م) از راهى
كه از رباط آهوان مىگذشته و پس از عبور از «آخرين» و «دايه» به دامغان مىرسيده،
نام برده است. او اين رباط را «آب آهوان» خوانده است (ص ١٧٠). حمدالله
مستوفى نيز از رباط آهوان كه ٧ فرسنگ تا سمنان فاصله داشته، ياد كرده است
(ص ١٧٣)، اما كلاويخو كه در ٨٠٦ق/١٤٠٣م به ايران آمده، آهوان را دهكدة
بزرگى كه بر كنار رودي ساخته شده و داراي دو دژ بوده وصف كرده است (ص
١٨١). در تواريخ دورة افشاريه نيز به مناسبت عبور نادرشاه از آنجا ذكر آن
آمده است (استرابادي، ٩٩؛ مروي، ٢/٤٦٣- ٤٦٥). در متون دورة قاجار نيز نام
آهوان آمده است (حكيم الممالك، ٥٧ - ٥٨؛ سيفالدوله، ٢٨٦-٢٨٧؛ سفرنامة
استراباد، ٢٢؛ اعتماد السلطنه، ٣٠٩-٣١١).
بناهاي تاريخى: در آهوان چند رباط و كاروانسرا كه در زمانهاي مختلف ساخته
شده برجاي مانده است. يكى از آنها رباط انوشيروانى است. ساختمان اين رباط
از سنگ و گچ و احتمالاً از بناهاي بازمانده از دوران ساسانى است.
اعتمادالسلطنه مىگويد كه در راه خراسان به تهران رباطى از اين قديمىتر
وجود ندارد (ص ٣١٠). سياحى كه در دورة قاجار از اين كاروانسرا بازديد كرده
احتمالاً آن را از آثار مأمون خليفة عباسى دانسته است ( سه سفرنامه، ١٥٦).
در حال حاضر از ساختمان اين رباط فقط ديوارهاي اطراف و قسمتى از دالان ورودي
بزرگ جلو آن بر جاي مانده و بقية آن به صورت تلى از سنگهاي بزرگ و كوچك
درآمده است (حقيقت، همان، ٤٦٥)، اما در زمان اعتمادالسلطنه، چهار ايوان بلند
دراز در چهار سوي آن و ٢٢ اتاق محكم از آجر در چهار طرف آن وجود داشته است.
عمارت ديگر برجاي مانده، كاروانسرايى است كه در زمان شاه سليمان صفوي به
دست شخصى به نام نجفقلى بيگ ناظر بيوتات در ١٠٩٧ق/١٦٨٦م ساخته شده و
شاعري به نام ميرزا محسن تأثير تبريزي قطعهاي در مادة تاريخ ساختمان آن
سروده است.
مآخذ: ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، ليدن، ١٨٩١م، ص ١٦٩؛ استرابادي،
ميرزا مهديخان، جهانگشاي نادري، به كوشش سيد عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ش،
ص ٥٨٠؛ اطلس راههاي ايران، گيتاشناسى، تهران، ١٣٦٠ش، ص ١٥، ٥٣؛
اعتمادالسلطنه، غلامحسين خان، سفرنامة خراسان و كرمان، به كوشش قدرت الله
روشنى، تهران، ص ٢٠-٢٤؛ حقيقت، عبدالرفيع، تاريخ سمنان، سمنان، ١٣٥٢ش، ص
١٥٨، ٣٦٨، ٣٦٩، ٣٧١، ٤٢٥-٤٢٦، ٤٦٦، ٤٦٨؛ همو، تاريخ قومس، تهران، ١٣٦٢ش، ص
١٩٠؛ حكيم الممالك، علىنقى، روزنامة سفر خراسان (نخستين سفر ناصرالدين شاه
به مشهد)، تهران، ١٢٨٦ق، ص ٥٩ -٦١؛ خواندمير، غياثالدين، حبيب السير، به
كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٦٢ش، ٣/١٤١؛ سديدالسلطنه، محمدعلى خان،
سفرنامه، به كوشش احمد اقتداري، تهران، ١٣٦٢ش، ص ١٩٠-٢٥٢؛ سرشماري نفوس و
مسكن، آبان، ١٣٥٥، شم ١٥٠ (شهرستان سمنان)، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٥٩ش؛
سفرنامة استراباد و مازندران و گيلان و...، به كوشش مسعود گلزاري، تهران،
١٣٥٥ش، ص ٢٣؛ سه سفرنامة هرات و مرو و مشهد، به كوشش قدرتالله روشنى،
تهران، ١٣٢٧ش، ص ٨، ١٣، ١٤، ٦٩، ١٥٧؛ سيفالدوله، سلطان محمد ميرزا، سفرنامه،
به كوشش علىاكبر خداپرست، تهران، ١٣٦٤ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور (استان
سمنان)، بر اساس سرشماري سال ١٣٥٤ش، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦١ش؛ كرزن،
جرج، ايران و قضية ايران، ترجمة وحيد مازندرانى، تهران، ١٣٦٢ش، ١/٣٤٤، ٣٨٦؛
كلاويخو، روي، سفرنامه، ترجمة مسعود رجبنيا، تهران، ١٣٤٤ش، ص ٣٥٥؛ گابريل،
آلفونس، تحقيقات جغرافيايى راجع به ايران، ترجمة فتحعلى خواجه نوريان،
تهران، ١٣٤٨ش، ص ٧١، ١٧٧؛ لسترنج، گ.، سرزمينهاي خلافت شرقى، ترجمة محمود
عرفان، تهران، ١٣٦٤ش، ص ٣٩١-٣٩٢؛ مروي، محمدكاظم، عالم آراي نادري، به
كوشش محمد امين رياحى، تهران، ١٣٦٤ش؛ مستوفى، حمدالله، نزهة القلوب، به
كوشش لسترنج، ليدن، ١٣٣٣ق؛ مستوفى عبدالله، شرح زندگانى من، تهران،
٢/٣٢-٤٣؛ نخجوانى، حاج حسين، مواد التواريخ، تهران، ١٣٤٣ش، ص ٦٦٧ - ٦٦٨؛
هدين، سون، كويرهاي ايران، ترجمة پرويز رجبى، تهران، ١٣٥٥ش، ص ٣٦٢. سيدعلى
آلداود (ز) تايپ مجدد - ١٧/٣/٧٧