دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٧٤
| ابراهيم پاشا جلد: ٢ شماره مقاله:٦٧٤ |
اِبْراهیمپاشا (١٢٠٣-١٢٦٤ق/١٧٨٩-١٨٤٨م)، دولتمرد دولتمرد، سردار، نایبالحکومه و
نیای خاندان سلطنتی سابق مصر (انقراض ١٣٧٢ق/١٩٥٣م). زادگاه او «نُصْرَتلی» نزدیک
قَوَلَه (= کاوالا، شهری در مقدونیه، در یونان) است. وی پسر بزرگ محمدعلی پاشا والی
مصر (ولایت ١٢٢٠-١٢٦٥ق/١٨٠٥-١٨٤٨م) بود. اگرچه به گفتۀ قاموس الاعلام پارهای از
مآخذ او را پسر خواندۀ محمدعلی دانستهاند (١/٥٥٨)، اما جَبَرتی که معاصر ابراهیم
بوده و اثرش مهمترین مأخذ این دوره است، نه تنها به این موضوع اشاره نکرده، بلکه
در همه جای کتاب از او به عنوان پسر محمدعلی نوشتهاند.
پس از آنکه سلیم سوم (سلطنت: ١٢٠٣-١٢٢٢ق/١٧٨٩-١٨٠٧م) محمدعلی پدر ابراهیم را به
قائممقامی خود در مصر تعیین کرد (١٢٢٠ق)، ابراهیم به دستور پدر از قوله به مصر
آمد، و از سوی او به فرماندهی قلعۀ شهر برگزیده شد (جبرتی، ٣/٨٧-٨٨). پس از چندی
ابراهیم جوان در ١٢٢١ق از سوی پدر به نشانۀ ابراز وفاداری، همراه با «قپودان پاشا»
به باب عالی (دربار عثمانی) اعزام شد (همو، ٣/١٣٧)، اما دیری نگذشت که در ١٢٢٢ق با
اجازۀ باب عالی به قاهره بازگشت (اوزتونا، VI/٣٩٩) و به مقام دفترداری منصوب شد
(İA, V(٢)/٩٠١). پس از قتل عام امیران مملوک (١٢٢٦ق/١٨١١م) ابراهیم پاشا به دستور
پدرش برای سر و سامان دادن به اوضاع آشفتۀ مصر علیا به «صعید» رفت (ذیحجۀ ١٢٢٧ق).
او با سرکوب یدویان، امنیت این منطقه را تأمین کرد و به سفارش محمدعلی پاشا اصلاحات
ارضی او را در این ناحیه نیز پی گرفت و زمینهای وقفی و «رزق» را به مالکیت دولت
درآورد و ادارۀ امور مؤسسات مذهبی را در اختیار دولت نهاد. همچنین با مسّاحی و
آمارگیری زمینهای مذکور به هرفَدّان (ح نیمهکتار) از این زمینها ٣ ریال و به دیگر
زمینها ٨ ریال مالیات تعیین نمود (جبرتی، ٣/٣٦٥). در این هنگام، حملات وهابیان به
سوریه، فلسطین و عراق شدت گرفت، و دولت عثمانى را كه به سبب ضعف تو درگيرى
با قيامهاي مردم شبه جزيرة فوق اشارهاي به فلسطين و عراق شدت گرفت، و
دولت عثمانی را ــ که به سبب ضعف و درگیری با قیامهای مردم شبهجزیرۀ بالكان
یاراي برابري با آنان را نداشت ــ با بحران شديدي مواجه ساخت. به همين
جهت باب عالى حل اين مسأله را به محمدعلى واگذار كرد. او كه آيندة حكومت
خود را در گرو رفع اين مشكل مىديد، به تقويت نيروهاي مصري پرداخت و حل
نهائى مسألة وهابيان را به ابراهيم واگذاشت (شهابى، ٣/٦٣٦). ابراهيم در
شوال ١٢٣١ق براي انجام اين مأموريت، از مصر به سوي حجاز حركت كرد. پس از
توقفى كوتاه در مدينه ، به حناقيه آمد و به رغم شدت عمل با شيوخ بدوي ،
بعد از مدتى آنان را به سوي خود جلب كرد و و از باب عالى لقب پاشايى گرفت
، İA)، همانجا). او كه مىخواست به مركز تجمع وهابيان يعنى عربستان داخلى
رخنه كند، در ١٠ رجب ١٢٣٢ق در محلى موسوم به موتان با آنان جنگيد و عدة
زيادي را اسير و ٢ قبضه توپ به غنيمت گرفت (جبرتى، ٣/٥٥٩). در نبرد شديد
ديگري كه در ١٧ صفر ١٢٣٣ق روي داد، قلاع بريد و شقرا به تصرف ابراهيم پاشا
درآمد و يكى از رؤساي وهابى به نام ختيبه اسير شد و بيش از ١١٠٠ نفر از
وهابيان به هلاكت رسيدند (جودت، ١١/١٣؛ جبرتى، ٣/٥٧٧). آنگاه امير عبدالله
بن سعود به سوي « دَرعيّه» عقبنشينى كرد. ابراهيم نيز در تعقيب او به يكى
از مراكز تجمع بزرگ وهابيان كه با درعيه فاصلة زيادي نداشت، رسيد و آنجا را
در اواخر جماديالاول ١٢٣٣ق به تصرف درآورد (جبرتى، ٣/٥٧٩) و پس از آن به
محاصرة «درعيه» پرداخت و بعد از ٦ ماه محاصره آن را در ذيحجة ١٢٣٣ق تسخير كرد
(همو، ٣/٥٨١-٥٨٢؛ شهابى، ٣/٦٣٦). عبدالله ابن سعود نيز كه به درون دژ شهر
پناهنده شده بود، بعد از ٢٠ روز به اتفاق ٤ تن از پسرانش دستگير شد (جودت،
١١/١٤) با رسيدن خبر پيروزي ابراهيم پاشا به قاهره، شهر را آذين بستند و جشن
گرفتند. عبدالله و همراهان را در ١٧ محرم ١٢٣٤ق به قاهره آوردند و بعد از ٢
روز به استانبول فرستادند (همانجا؛ جبرتى، ٣/٥٩٦). آنان در ١٥ صفر ١٢٣٤ق وارد
استانبول شدند و ٣ روز بعد در حضور سلطان محمود دوم به قتل رسيدند (جودت،
١١/١٦؛ جبرتى، ٣/٦٠٠). قلع و قمع وهابيان و در پى آن تأمين امنيت راههاي
حجاز براي محمدعلى و ابراهيم پاشا پيروزي بزرگى محسوب مىشد و بر اعتبار و
اهميت آنان افزود و سلطان محمود دوم با فرستادن فرمان و شمشير و پوتين از
آنان قدردانى كرد (جودت، همانجا). ابراهيم بعد از اين موفقيت در حجاز ماند و
براي گسترش نفوذ محمدعلى پاشا در حوزة خليجفارس به فعاليت پرداخت و از
جمله به اَحساو بندر قطيف لشكركشى و آنجا را تسخير كرد و نمايندة پاشاي بغداد
را بيرون راند. پاشاي بغداد كه موقعيت خود را در خطر مىديد، از پادشاه
عثمانى درخواست كرد كه نسبت به دفع ابراهيم از احسا اقدام نمايد. سلطان
محمود دوم نيز طى فرمانى به محمدعلى پاشا دستور داد كه فوراً ابراهيم را فرا
خواند. ابراهيم به فرمان سلطان نيروهايش را از احسا بيرون كشيد (نوار،
٢٢٨-٢٣٠؛ عزاوي، ٦/٢٥٨) و بعد از چندي به مصر بازگشت (صفر ١٢٣٥ق) و مورد
استقبال قرار گرفت (جبرتى، ٣/٦٠٥ - ٦٠٧). بعد از مراجعت ابراهيم، باب عالى
طى فرمان مورخ ذيقعدة ١٢٣٥ق او را در مقام فرمانروايى جده ابقا كرد (جودت،
١١/٤٢).
ابراهيم پاشا، در ١٢٣٦ق براي ياري به برادرش اسماعيل پاشا كه به دستور پدر
و به انگيزة گردآوري قشون و دستيابى به منابع ثروت و ريشهكن كردن بقاياي
مماليك به سودان لشكركشى كرده بود، عازم آن ديار گرديد. نيروهاي مصري كه
شهر سنار را اشغال كرده بودند، با ورود ابراهيم به سودان، به لشكركشى خويش
ادمه دادند، اما ابراهيم به علت بيماري شديد نتوانست عمليات را ادامه دهد و
ناگزير مراجعت كرد (مكّى، ١٠٣-١٠٤). پس از آن ابراهيم به تشكيل سپاه جديد
(نظام جديد) در مصر همت گماشت و با بهرهگيري از تجارب سرهنگ سو فرانسوي كه
بعدها به سليمان پاشا معروف شد، به آموزش سپاهيان خود پرداخت و حتى خود نيز
مانند سربازي ساده از اين تعليمات بهره مىگرفت. سلطان محمود دوم كه از
فرماندهى ابراهيم پاشا در فرونشاندن شورش وهابيان رضايت داشت با توجه به
برتري ارتش آموزش ديدة جديد كه تحت اطاعت وي بود، او را به حكومت جزيرة
موره را پذيرفت (١٢٣٩ق/١٨٢٤م) و به اين ترتيب سركوب قيام يونان را به
وي واگذار كرد (كارال،V/١١٥ ؛ اوزتونا،VI/٤٤٤ ؛ جودت، ١٢/٩٢). ابراهيم در
ذيقعدة ١٢٣٩ق با ١٩٠ فروند كشتى سربازبر و ٠٠٠‘٣٠ نفر از افراد آموزش ديده، از
اسكندريه به جزيرة رودس آمد (جودت، ١٢/٩٧). ناوگان عثمانى نيز به فرماندهى
خسرو پاشا ــ كه بعداً به صدارت رسيد ــ در همانجا به او پيوست (اوزتونا،
همانجا؛ كارال، همانجا) نيروهاي مشترك عثمانى ـ مصري، در برابر حملات ايذائى
دريانوردان يونانى پايداري نتوانست و به جزيرة كرت مراجعت كرد و زمستان را
در آنجا گذراند (جودت، ١٢/١٠٣-١٠٤)، اما بروز اختلاف ميان انقلابيون يونان،
اوضاع را به سود ابراهيم تغيير داد و او در ١٦ رجب ١٢٤٠ق در بندر «مُدُن»
پياده شد. در٣٠ رمضان ١٢٤٠ق بندر ناوارين (ناواران) سقوط كرد (جودت، ١٢/١٢٠؛
اوزتونا، VI/٤٤٥) و بعد از مدتى، سراسر جزيره، غير از شهر نوپليون مركز
انقلابيون، به دست ابراهيم پاشا افتاد. يونانيها نيروي خود را به دژ
ميسولونكى كه در شبه جزيرة آتيك قرار داشت، منتقل ساختند. در مزبور نيز بعد از
يك سال محاصره در ١٥ رمضان ١٢٤١ق سقوط كرد و آتن نيز در ٩ ذيقعدة ١٢٤٢ق/٥
ژوئن ١٨٢٧م تسليم شد (لوتسكى، ١٤٩-١٥١؛ اوزتونا، همانجا). پيروزي سپاه منظم
ابراهيم پاشا در جزيرة موره برتري ارتش آموزش ديد و كارآزموده را ثابت كرد و
سلطان محمود دوم را در پىگيري اصلاحاتش به ويژه تشكيل سپاه جديد راسختر
ساخت. او به عنوان قدردانى از ابراهيم پاشا حكومت جزيرة كرت را نيز به وي
داد (اوزتونا، همانجا؛ جودت،١٢/١٢٩). بعد از سقوط دژ ميسولونكى، ابراهيم به
پاكسازي منطقه پرداخت. در اين ميان ٥٠٠ اسير زن و مرد را كه شورشيان در
كوهستانها نگاهداري مىكردند، آزاد ساخت (وجودت، همانجا). سركوب قيام يونان
توسط ابراهيم پاشا، بر افكار عمومى اروپاييان كه هواخواه جنبش يونان بودند،
اثري نامطلوب گذاشت. دولتهاي اروپايى (روسيه و انگليس) كه با گسترش نفوذ
محمدعلى و ابراهيم در درياي مديترانه منافع خويش را در خطر مىديدند، در
گرهمايى لندن كه دولت فرانسه نيز در آن شركت داشت، موافقتنامهاي امضا
كردند (٩ ذيحجة ١٢٤٢ق/٦ ژوئية ١٨٢٧م) و حمايت خود را از قيام يونان اعلام
داشتند. به موجب اين موافقتنامه نيروهاي خارجى مىبايست يونان را تخليه
مىكردند و اين كشور مانند عربستان و رومانى، با پرداخت ماليات و برخورداري
از استقلال داخلى تابع دولت عثمانى باقى مىماند (كارال،.(V/١١٦-١١٧ آنها
براي اجراي مفاد عهدنامه، دولت عثمانى را تحت فشار گذشتند، حتى دولت
انگلستان، ناخشنودي خود از اشغال يونان را به باب عالى اطلاع داد (جودت،
١٢/١٢٩)، اما دولت عثمانى مفاد پيمان لندن را مداخله در امور داخلى خويش
تلقى و از پذيرش آن خودداري كرد. از اينرو ناوگان مشترك ٣ دولت بزرگ
و(فرانسه، روسيه و انگليس) به فرماندهى دريا سالار كودرينگتون به خليج
ناوارين، قرارگاه ناوگان مصر ـ عثمانى حمله كرد (١٢٤٣ق/١٨٢٠م). ابراهيم
پاشا با تكيه بر فزونى نيروي خود و پشتيبانى آتشبارهاي ساحلى، نبرد را آغاز
كرد، ولى در چند ساعت نيروهايش تارومار شد و كشتيها نيز غرق گرديد
(كارال،V/١١٨ ؛ لوتسكى، ١٠١)، محمدعلى پاشا كه متوجه شكست نيروهايش شد،
بدون كسب اجازه از باب عالى به ابراهيم دستور داد كه جزيره را ترك كند.
انگلستان براي بيرون كردن باقيماندة قواي ابراهيم پاشا از موره چند كشتى
به آنجا فرستاد. ابراهيم در ١٢٤٥ق/١٨٢٨م به اسكندريه بازگشت (كارال،
همانجا؛ İA, V(٢)/٩٠٣) و نيروهاي فرانسوي جزيره را اشغال كردند. بعد از
رويدادهاي موره، باب عالى حكومت جزيرة كرت را مجدداً به ابراهيم پاشا داد،
اما وي از پذيرفتن آن خودداري كرد. پدرش نيز خواستار حكومت مصر و سوريه
گرديد و به اين ترتيب فصل جديدي در مناسبات مصر و عثمانى گشوده شد. اين
درخواست محمدعلى به علت خودداري وي از شركت در جنگ روس و عثمانى،
پذيرفته نشد (اوزتونا، .(VII/١٥ محمدعلى نيز كه از ديرباز سوداي تصرف سوريه
را در سر داشت، اختلاف با عبدالله پاشا والى عكّارا بهانه قرار داد و مقدمات
حمله به آنجا را فراهم آورد. او از عبدالله پاشا خواست كه ٦٠٠٠ نفر از
روستاييان (فلاحين) مصري را كه از خدمت نظام فرار كرده و به وي پناهنده
شده بودند، به مصر بازگرداند، اما عبدالله به دليل اينكه آنان رعاياي
پادشاه عثمانى هستند و حق دارند در هر كجاي امپراتوري كه مايل باشند زندگى
نمايند، از بازگرداندن آنان خودداري كرد، وي همچنين از صدور ابريشم به مصر
ممانعت كرد و از پرداخت قرضش به محمدعلى پاشا نيز سرباز زد. به اين ترتيب
راه براي حملة نيروهاي مصري به سوريه باز شد و محمدعلى كه اين عمليات را
به نام سلطان عثمانى و تنبيه عبدالله پاشا انجام مىداد، فرمان حمله به
سوريه را صادر كرد ( مذكرات ... ،١٤؛ كردعلى، ٣/٥١ ؛ اوزتونا، .(VII/١٦
فرماندهى كل اين لشكركشى، به ابراهيم پاشا واگذار شد و سرهنگ سو (سليمان
پاشا) نيز به قائم مقامى او تعيين گرديد (كارال،V/٢٩ ؛ كردعلى، همانجا).
سپاه ابراهيم پاشا مركب از ٦ هنگ پياده، ٤ هنگ سوار و ٤٠ قبضه توپ در ٣
جماديالاول ١٢٤٧ق، همزمان از خشكى و دريا به جانب سوريه حركت كرد و بدون
برخورد با كوچكترين مقاومت، شهرهاي قدس و نابلس را تصرف كرد و در بندر يافا
پياده شد (كردعلى، همانجا). عبدالله پاشا به عكا واقع در شمال فلسطين كه
به دژ تسخير ناپذير شهرت داشت ـ رفت و در آنجا موضع گرفت. ابراهيم پاشا نيز
آنجا را از خشكى و دريا محاصره كرد (مذكرات، ٤٧- ٤٨؛ شهابى، ٣/٨٢٠)، آنگاه
نيروي ٠٠٠‘٢٠ نفري عثمانى به فرماندهى عثمان پاشا، والى حلب را در نزديكى
حِمص تارومار ساخت . عثمان پاشا فرار كرد و در حماة مخفى شد (كردعلى، ٣/٥٢).
ابراهيم پاشا پس از آن به عكا بازگشت و حلقة محاصره را تنگتر نمود و دستور
داد كه شهر را بىوقفه گلوله باران كنند (شدياق، ٢/٢١١-٢١٢). سرانجام پس از
٦ ماه محاصره، شهر به تصرف نيروهاي ابراهيم پاشا درآمد، عبدالله پاشا اسير و
با احترام به مصر اعزام گرديد (شهابى، ٣/٨٥١ -٨٥٢؛ مذكرات، ٤٨؛ كردعلى،
همانجا) . بعد از تصرف شهر، ابراهيم به امير بشير شهابى دستور داد كه براي
ترميم ويرانيهاي جنگ، كسانى را از بيروت و جبل به عكا بفرستد و ماليات
معوقه را اخذ كند (شهابى، ٣/٨٥٧). وي پس از آن شهرهاي طرابلس، صور و صيدا را
تسخير كرد و عازم فتح دمشق شد و در ١٥ محرم ١٢٤٨ق آن را گشود. سپاه او با
لباسهاي متحدالشكل و نظم خاص در حالى كه خود پيشاپيش آنها حركت مىكرد،
همراه با سربازان امير بشير شهابى وارد شهر گرديد (مذكرات ، ٤٩). وي پس از
آنكه احمدبيك را به عنوان فرماندار (متسلّم) شهر برگزيد، دستور داد كه به
نام سلطان عثمانى خطبه خوانده شود و آنگاه به جانب حِمص حركت كرد (همان،
٥٠).
از سوي ديگر، باب عالى كه ناوگان خود را در جنگ ناوارين از دست داده و به
علت ضعف نيرو قادر به انجام كاري مؤثر نبود، به فتواي شيخالاسلام،
محمدعلى و ابراهيم را ياغى شناخته آنان را از مقام خود معزول و آغاحسين
پاشا (سردار اكرم) والى ادرنه را به حكومت مصر تعيين كرد و در مقام
فرماندهى سپاه به مقابلة ابراهيم پاشا گسيل داشت (كارل،V/١٢٩ ؛ اوزتونا،
.(VH/١٦ ابراهيم كه قبلاً به جانب حِمص رفته بود، پيشاهنگان نيروي عثمانى
به فرماندهى محمد پاشا والى طرابلس را شكست داد، به طوري كه ٠٠٠‘٥ نفر
كشته، ٠٠٠‘٤ نفر اسير و بقية نيروي محمد پاشا متواري شدند (اوزتونا، همانجا؛
مذكرات، ٥٣؛ كردعلى، ٣/٥٣). آغا حسين پاشا با شنيدن اين خبر به سوي حلب
آمد. مردم حلب از ورود او به شهر جلوگيري كردند و او ناگزير به ايالت «ختاي»
(جنوب شرقى تركيه) عقبنشينى كرد و در گذرگاه «بيلان» اردو زد (اوزتونا،
همانجا؛ مذكرات، ٥٧). نيروي ابراهيم پاشا، سپاه عثمانى را در ٢ ربيعالاول
١٢٤٨ق در محل استقرار خود (گذرگاه بيلان) تارومار ساخت و به پيشروي به سوي
آناتولى ادامه داد و به شهر آدانا رسيد. باب عالى بعد از شكست آغا حسين
پاشا، رشيد پاشاي صدراعطم را با ٠٠٠‘٦٠ نفر به مقابلة ابراهيم فرستاد. او كه
در نبرد موره همرزم ابراهيم پاشا بود، در ٢٨ رجب همان سال در قونيه شكست
خورد و به اسارت ابراهيم درآمد (كارال،V/١٣٠-١٣١ ؛ اوزتونا، همانجا؛ مذكرات،
٦١). به اين ترتيب بخش وسيعى از آناتولى و كنترل راههاي ارتباطى استانبول
در اين منطقه، به دست ابراهيم پاشا افتاد. وي در ادامة عمليات در ١١ رمضان
١٢٤٨ق به كوتاهيه آمد. محمود دوم كه حكومت خود را در خطر مىديد، دست ياري
به سوي دولتهاي فرانسه و انگليس دراز كرد. دولت فرانسه كه آشكارا از مصر
حمايت مىكرد در خواست عثمانى را نپذيرفت (كارال، و انگلستان نيز از كمك
مستقيم خودداري كرد (لوتسكى، ١٠٧). آنگاه باب عالى از دولت روسيه كمك
خواست. روسيه به دفاع از تماميت ارضى عثمانى پرداخت و ژنرال موراويف در
رأس هيأتى به استانبول آمد و از آنجا به مصر رفت (لوتسكى، همانجا؛ كارال،
.(V/١٣٤ رشيد پاشا (آمدي همايون) نيز كه همراه هيأت روسى براي مذاكره با
محمدعلى، پاشا به مصر رفته بود، پس از شكست مذاكرات با محمدعلى، براي كسب
دستورات جديد به استانبول آمد. در اين اثنا ورود نيروي ٠٠٠‘١٥ نفري روسى به
بغاز بسفر و استقرار در ساحل آسيايى آن (١٤ ذيقعدة ١٢٤٩ق) دولتهاي فرانسه و
انگليس را بسيار نگران ساخت و به همين جهت باب عالى را تحت فشار گذشتند.
محمود دوم نيز رشيد پاشا را همراه با وارن، رايزن فرانسه در استانبول، براي
مذاكرة صلح به كوتاهيه نزد ابراهيم پاشا فرستاد (همو، .(V/١٣٥-١٣٦ سرانجام بعد
از مذاكرات طولانى در ٢٤ ذيحجة ١٢٤٩ق موافقتنامهاي ميان مصر و عثمانى به
امضا رسيد كه به موجب آن علاوه بر حكومت مصر و جزيره كرت، نواحى سوريه،
لبنان، سودان، آدانا (در تركيه) نيز تحت حاكميت محمدعلى و پسرش ابراهيم
درآمد (كارال، همانجا؛ مذكرات، ٦٣، حاشية ٢؛ كردعلى، ٣/٥٦؛ لوتسكى، ١٠٨). پس
از آن ابراهيم آناتولى را تخليه كرد و به سوريه بازگشت.
ابراهيم پاشا پس از مراجعت به سوريه براي تحكيم موقعيت حكومت پدرش در
آنج به اصلاحات چندي دست زد و در آغاز به تنظيم امور اداري پرداخت،
مأموران عثمانى را معذول كرد و اشخاص مورد اعتماد خود را بر سر كار گمارد. در
شهرهايى كه بيش از ٠٠٠‘٢٠ نفر جمعيت داشت، شورايى به نام «ديوانالمشورة»
تأسيس كرد كه اعضاي آن از ميان مسلمانان، مسيحيان و يهوديها برگزيده
مىشدند (مذكرات، ٥٠؛ آلتون داغ، .(VIII/٢٣٣-٢٣٤ وي اختلاف در پرداخت ماليات
را از ميان برد و مسيحيان را كه در سابق با پرداخت جزيه از سربازي معاف
بودند، مسلح كرد. آنان با سوء استفاده از اين امكان با تحريك احساسات مذهبى
و توهين به مقدسات مسلمانان به آزار و اذيت آنان پرداختند (آلتونداغ،
.(VII/٢٣٦ ابراهيم پاشا با تأمين امنيت راهها، تجارت داخلى و خارجى را رونق
داد به طوري كه پارچههاي انگليسى از طريق سوريه به بينالنهرين و ايران
حمل و كالاهاي هيد و ايران از همين راه به اروپا ارسال مىشد، ساختن
آباديهاي جديد را تشويق كرد و بدويان را تخته قاپو نمود و مليت فربى را
تقويت كرد (مذكرات، ١٦-١٧). ابراهيم پاشا در زمينة كشاورزي نيز به اصلاحاتى
دست زد، از جمله بر مقدار زمينهاي زراعى افزود و كمبود نيروي انسانى در
كشاورزي را در آناتولى به ويژه شهر آدانا با آوردن «فلاحين» عرب از سوريه
كه به كار كردن در هواي گرم عادت داشتند، جبران كرد. همچنين با آوردن بذر
جو و تخم پنبه از مصر و قبرس به اصلاح كشت اين محصولات در آدانا همت
گماشت (YA, I/٣٢) تأسيس نخستين چاپخانه در ١٢٥٠ق/١٨٣٤م در لبنان، ايجاد
مدارس ابتدايى و متوسطه از جمله اصلاحات وي در زمينة آموزش است. در تمام
مدارس آموزش به زبان عربى بود (مذكرات، ١٦-١٧؛ لوتسكى، ١١١)، اما خوشحالى و
رضايت مردم از اين اقدامات، ديري نپاييد. ابراهيم كه مىدانست دولت
عثمانى موقتاً از سوريه چشم پوشيده است، براي مقابله با حملة احتمالى
سلطان به تدارك نيرو و تهية اسلحه و ساختن استحكامات پرداخت. از سويى ديگر
محمدعلى پاشا نيز به منظور تأمين مخارج سپاه و كارهاي عمرانى، با صدور
فرمانى خطاب به ابراهيم، از او خواست كه انحصار ابريشم، اخذ ماليات سرانه
به نام «فَردة»، خلع سلاح و سربازگيري اجباري را به موقع اجرا بگذارد
(مذكرات، ٦٧؛ آلتونداغ، .(VII/٢٣٩ انحصار ابريشم، بنية مالى توليدكنندگان و
بازرگانان اين كالا را آنچنان تضعيف كرد كه عدة زيادي از هستى ساقط شدند
(آلتونداغ، همانجا). ماليات فردة نيز از تمام افراد بالاتر از ١٤ سال گرفته
مىشد و ميزان آن از ١٥ تا ٥٠٠ قروش بود. در اخذ اين ماليات آنچنان سختگيرى
مىشد كه مردم آرزوي مرگ مىكردند (مذكرات، همانجا). در برابر سربازگيري،
مردم مقاومت نشان دادند به طوري كه با بريدن انگشت و يا كور كردن چشم از
سربازي فرار مىكردند (آلتونداغ، .(VIII/٢٤٠
رفتار خشن و ظالمانة ابراهيم پاشا در سراسر سوريه و لبنان قيامهاي ضدحكومتى
متعددي را به وجود آورد كه مهمترين آنها قيام دهقانان دروز در حوران است
(١٢٥٣ق/١٨٣٧م). آنان با سنگرگيري در منطق كوهستانى و اتحاد با دروزيهاي
وادي التيم (شدياق، ٢/٢٢٠ و بعد) نيروهاي ابراهيم پاشا را به ستوه آوردند
(كردعلى، ٣/٦٠-٦٣). سرانجام وي با مسموم كردن چاهها، آنان را وادار به
تسليم كرد (لوتسكى، ١١٢). از سوي ديگر محمدعلى پاشا از دولت عثمانى خواست
كه حاكميت موروثى سرزمينهاي تحت ادارهاش را به رسميت بشناسد. باب عالى
حكومت او بر مصر و عكاوطرابلس را به رسميت شناخت، اما از او خواست كه سوريه
و آدانا را به عثمانى بازگرداند. محمدعلى نيز از فرستادن ماليات نخودداري كرد
و خود را مستقل خواند. (كارال،.(V/١٤٠ به اين ترتيب، اوضاع آشفته سوريه و
خودداري محمدعلى پاشا از پرداخت ماليات، به دولت عثمانى كه منتظر فرصت
بود، اجازه داد كه برضد محمدعلى و ابراهيم اقدام كند. محمود دوم، اين بار
حافط احمد پاشا را به فرماندهى سپاه برگزيد. او بعد از عبور ناز فرات در ناحيه
بيره جيك، در صحراي نَزيب (نصيبين) با لشكر ابراهيم پاشا رو به رو شد. (١٦
ربيعالا¸خر ١٢٥٥ق). ارتش عثمانى به سبب ناآزموده بتودن افرادش، ظرف چند
ساعت از هم پاشيد، هزاران نفر كشته تو اسير شدند و ١٦٠ قبضه توپ نيز از دست
دادند (كارال،V/١٤٠-١٤٢؛ كردعلى، ٣/٦٣ -٦٤).به اين تربيب ابراهيم پاشا براي
دومين بار پايتخت عثمانى را مورد تهديد قرار داد. در همين هنگام محمود دوم
درگذشت (١٧ ربيع الاخر ١٢٥٥ق) وفرزندش عبدالمجيد بر تخت عثمانى نشست
(سلطنت: ١٢٥٥-١٢٧٧ق/١٨٣٩-١٨٦٠م). ابراهيم پاشا كه نگران دخالت دولت روسيه
(طبق مفاد عهدنامة ختونكار اسكلهسى ) در امور عثمانى بود، بهباب عالى پيشنهاد
صلح داد. از سوي ديگر دول اروپايى نيز كه از گسترش اختلافات مصر و عثمانى
بيم داشتند، در ١٥ جماديالاول ١٢٥٦ق توافقنامهاي را در ليدن به امضا
رساندند كه طبق مفاد آن ادارة امور مصر و جنوب سوريه و عكا به محمدعلى پاشا
واگذار مىشد و براي پذيرفتن ممفاد آن ١٠ روز به وي ممهلت داده شده بود،
اما وي از پذيرفتن عهدنامه خودداري كرد (كارال،.(V/١٨٩-١٩٩ سرانجام، تهديد
ناوگان بريتانيا و عمليات آن در سواحل سوريه و لبنان (قطع اميد مبر از كمك
دولت فرانسه و نيز گسترش روزافزون قيامهاي ضد مصري در نابلس، حِبرون و
غيره، محمدعلى را وادار به پذيرش مفاد عهدنامه ساخت (كردعلى، ٣/٦٣؛ كارال،
و دولت عثمانى نيز طى فرمانى حكومت او را به رسميت شناخت (كارال، همانجا).
ابراهيم به دستور پدر سوريه را تخليه (٥ ذيقعدة ١٢٥٦ق) و به جانب مصر جركت
كرد. سپاه مصر، هنگام بازگشت، نيمى از نفرات خود را بر اثر گرسنگى، وخستگى
مفربط از دست داد (İA, V(٢)/٩٠٤). پس از اين كشمكشها ابراهيم همّ خود را صرف
آبادي و تأمين امنيت مردم مصر كرد و مدت ٧ ماه نيز به سبب اختلال حواس و
سالخوردگى پدرش نيابت حكومت مصر را بر عهده گرفت (اووزتونا، .(VII/٣٢
ابراهيم در ٦٠ سالگى و قبل از پدرش در گذشت و در مقبرة خانوادگى در جوار مرقد
امام شافعى به خاك سپرده شد.
ابراهيم پاشا در تمام كارها و طرحهاي پدر يار و مددكار و بازوي تواناي او بود.
وي سربازي شجاع و با انضباط بود كه پيروزيهاي نظاميش حكومت محمدعلى را
استحكام بخشيد. ابراهيم مانند پدر شيفتة فرهنگ و تمدن اروپايى بود و بيش از
پدر كآرزوي استقلال مصر را داشت. او حتى مىخواست كه با فتح استانبول و
انقراض دولت عثمانى، خلافت را نيز به مصر انتقال دهد (كارال،.(V/١٤٠ به
پاس خدمات ابراهيم، مردم مصر همانطوري كه به محمدعلى لقب «كبير»دادند، او
را نيز به عنوان پايهگذار وحدت عربى به «فاتح» ملقب ساختند، IA) همانجا).
نقش مهر او «سلام على ابراهيم» بود (مَردَم بك، ١٢١). ابراهيم ٣ پسر به
نامهاي احمد، اسماعيل و مصطفى فاضل داشت كه احمد فؤاد اول و فاروق اول،
اعضاي خانوادة سلطنتى سابق مصر پسر و نوة اسماعيل بودند (زامباور، ١٦٧).
مآخذ: جبرتى، عبدالرحمان بن حسن، عجائب الا¸ثار فى تراجم الاخبار، بيروت،
دارالجليل؛ جودت، احمد، تاريخ، استانبول، ١٣٠٩ق/١٨٩١م؛ زامباور، ادوارد رينر،
نسب نامة خلفا و شهرياران، ترجمة محمدجواد مشكور، تهران، ١٣٥٦ش؛ سپهر،
محمدتقى، ناسِخالتواريخ، به كوشش جهانگير قائممقامى، تهران، ١٣٣٧ش؛شدناق،
طنوس، اخبار الاعيان فى حبل لبنان، بيروت، ١٩٥٤م؛ شهابى، حيدراحمد، لبنان
فى عهد الامراء الشهابين ( الغرر الحسان فى اخبار ابناء الزمان )، به كوشش
اسد رستم و فؤاد افرام بستانى، بيروت، ١٩٨٤م؛ غزاوي، عباس، تاريخالعراق،
بغداد، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ كردعلى، محمد، خطط الشام، دمشق، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ قاموس
الاعلام؛ لوتسكى، و.، تاريخ عرب در قرون جديد، ترچمه پرويز بابايى، تهران،
١٣٥٦ش؛ مذكرات تاريخية عن حملة ابراهيم پاشا على سوريا، به كوشش احمد غسان
سبانو، دمشق، دارقتيبه؛ مردم بك، خليل، اعيان القرن الثالث عشرفى الفكر و
السياسة و الاجتماع، بيروت، ١٩٧٧م؛ مكى شبيكه، السودان عبر القرون، بيروت،
١٩٦٥م؛ نوار، عبدالعزيز سايمان، داود پاشا والى بغداد، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛
نيز:
Altundag, Sinasi, X Kavalah Mehmet Ali pasa'nin suriye, de Hakimiyeti Esnas o
nda tatbik Ettigi Idare Tarz n ,Belleten, Ankara, ١٩٤٤; Karal, Enver ziya,
Osmanh Tarihi, Ankara, ١٩٨٣; Oztuna, yilmaz, Buyuk Turkiye Tanhi, Istanbul,
١٩٨٣; YA.
علىاكبر ديانت