دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٦٢
| ابلق الفرد جلد: ٢ شماره مقاله:٧٦٢ |
اَبْلَقُ الْفَرد، قلعهاي مشرف بر تَيْماء در نزديكى مدينه در شبه جزيرة
عربستان كه فرمانرواي مشهور آن سَمَؤل بن عادياءِ (يا عاديا) (نيمة اول سدة
٦م) بوده است (ابن رسته، ١٧٧؛ ابنخردادبه، ١٢٨). ابلق به معناي سياه و
سفيد است (ابن منظور) و بنابه گفتة ميدانى اين قلعه از آن رو ابلق ناميده
شده كه در آن سنگهاي رنگارنگ به كار رفته است (١/١٢٦). ياقوت نيز به
سفيدي و سرخى آن اشاره كرده است (١/٩٤) و واژة «الفَرد» بيانگر بى همتايى
آن است چنانكه مطالب و اشعاري دربارة استواري و تسخير ناپذيري قلعة مذكور در
كتابها آمده است. (بكري، ١/٩٧). بناي ابلق الفرد را اعشى (د ح ٤ق/١٦٢٥م)،
شاعر معروف جاهلى عرب، در شعري به سليمان بن داوود نسبت داده است (بكري،
١/٩٨). همچنين در داستانهاي تاريخى آمده است كه زبّاء (د ح ٢٨٥م) ملكة
تَدمُر و شام و جزيره به قلعههاي ابلق و مارِد هجوم برد و چون نتوانست
آنها را فتح كند جملهاي گفت كه بعدها به صورت ضربالمثل درآمد: «تَمَرَّدَ
مارِدٌ وَ عَزَّالاَْبْلَقُ»، يعنى مارد گردنكشى كرد و ابلق غلبه يافت، مراد
آنكه هر دو تسخير ناپذير شدند (ميدانى، ١/١٢٦).
اشتهار ابلق الفرد در تاريخ به سبب دو حادثة تاريخى و وجود فرمانرواي مشهور
آن سمؤل بن عادياء است. حادثة اول مربوط به امرءالقيس بن حجر (د ح ٥٤٠م)
و دوم مربوط به اعشى است (ابوالفرج، ١٩/٩٨-١٠٠).
ياقوت از قلعة ابلق الفرد ياد كرده و نوشته است كه بر فراز تلّى از خاك
آثار بناهايى از خشت برجاست، اما اين آثار دلالتى بر عظمت و استواري آن
ندارد (١/٩٤؛ قس: قزوينى، ٧٣). نويسندگان و شاعران عرب از قلعة ابلق بسيار
ياد كردهاند، از جملة آنان است ابوالفرج اصفهانى (١/٩٨، ١٩/٩٩)، ابن حَمديس
(ص ٤٦٤)، سمؤل (٧٩-٨٠، ٨٨، ٩٠-٩١) و ياقوت.
مآخذ: ابن حمديس، عبدالجبار، ديوان، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٦٠م؛
ابنخردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به كوشش يان دخويه، ليدن،
١٨٨٩م؛ ابن رسته، احمد، الاعلاق اِلنفيسة، به كوشش يان دخويه، ليدن،
١٨٩١م؛ ابن منظور، لسان؛ ابوالفرج اصفهانى، على، الاغانى، بولاق، ١٢٨٥ق؛
بكري، عبدالله، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفى السّقا، بيروت، ١٤٠٣ق؛
سمؤال و عروة، ديوانا عروة بن الورد و السمؤل، به كوشش كرم البستانى،
بيروت، دار صادر؛ قزوينى، زكريا، آثار البلاد، بيروت، ١٣٨٠ق؛ ميدانى، احمد،
مجمع الامثال، به كوشش محمد محيى الدين عبدالحميد، بيروت، دارا المعرفه؛
ياقوت، بلدان، على رفيعى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا