دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨١٠
| ابن ابی الرجال جلد: ٢ شماره مقاله:٨١٠ |
اِبْنِ اَبى الرِّجال، صفىّ الدّين احمد بن صالح يمنى (١٠٢٩-
١٠٩٢ق/١٦٢٠-١٦٨١م)، مورخ، فقيه، اديب، شاعر، قاضى و خطيب صنعاء و از عالمان
شيعى زيدي يمن. در «شَبّط» واقع در اُهْنوم (مغرب صنعاء) متولد شد. گفتهاند
نسبش به خليفة دوم عمربن خطاب مىرسد (شوكانى، ١/٥٩). در شهرهاي شِهاره
(اهنوم)، صَعده، تَعِز، اَبّ، حَرجه و صنعاء از عالمان و فقيهان و محدّثان
زيدي، مالكى و شافعى چون امام محمّد بن قاسم، سيّد ابراهيم بن محمّد
مؤيّدي، سيّد عزّالدّين ابن دُرَيب، سيّد محمّد بن حسن بن قاسم، قاضى احمد
بن سعدالدين مستوري، قاضى ابراهيم بن يحيى سُحولى و ديگران حديث و فقه
آموخت ( ١ EI) و از برخى از آنان اجازة روايت گرفت و در صنعاء، شهارة و صعده
صاحب حوزة درس شد (شوكانى، ١/٥٩؛ محبّى، ١/٢٢٠). وي آن قدر شهرت يافت كه
امام زيدي متوكّل على الله اسماعيل بن قاسم (١٠١٩-١٠٨٧ق/١٦١٠-١٦٧٦م) او
را به خدمت خود خواند و به مقام منشيگري خويش و خطيبى صنعاء گماشت. ابن
ابى الرّجال تا پايان زندگى متوكّل در اين مقام باقى بود (محبّى، ١/٢٢٠؛
سيّد، مصادر، ٢٤٣؛ ٢ EI).
ابن ابى رجال از محقّقان و نويسندگان بنام روزگار خويش بود و آثار متنوّعى
در تاريخ، تفسير، كلام، ادب و فقه پديد آورده است. با اينكه تحصيل و تخصص
عمدة او در فقه و حديث بود و از عالمان دين شمرده مىشد، بيش از همه به
تاريخ دلبستگى داشته و چند اثر در اين زمينه پديد آورده است. مشهورترين
نوشتة او كه ماية شهرت وي گرديده كتاب مطلع البدور و مجمع البحور در تاريخ
است. اين كتاب شرح حال بيش از ١٣٦٠ تن از علما و ائمه و رؤساي يمن را در
بر دارد (محبى، ١/٢٢٠؛ فهرس الكتب العربيّة، ٨/٢٤١). ابن اثر به گفتة محبى در
٧ مجلد است (همانجا) و به گفتة شرفالدين (٤/٢٤١) از مهمترين تراجم بزرگان
زيدي است و بسياري از تاريخ نگاران اخير به آن استناد كردهاند. ظاهراً اين
كتاب تاكنون چاپ نشده، اما نسخههاي خطى آن در كتابخانة جامع كبير شهر
صنعاً ( فهرست مخطوطات مكتبة الجامع الكبير، ٤/١٨١٠-١٨١١) و موزة بريتانيا (ريو،
و برخى كتابخانههاي ديگر (سيد، فهرس المخطوطات المصوّرة، ٢(٣)/٢٨٠) موجود است
و آقابزرگ نسخههاي بخشهايى از آن را ديده است ( الذريعة، ٢١/١٥٣). كحاله از
كتاب ديگر او با عنوان معجم فى رجال الزّيديّة ياد مىكند (١/٢٥٣). كتاب ديگر
او در همين زمينه تيسير الاعلام بتراجم ائمة التفسير الاعلام است كه در شرح
احوال مفسّران زيدي است. اثر ديگر او شرحى است بر كتاب المُشجَّر تأليف
ابن جلال كه در تاريخ امان زيدي است و نسخهاي از آن در كتابخانة
آمبروزيانا در ميلان موجود است (سيّد، مصادر، ٢٢٤).
ابن ابى الرّجال آثار ديگري نيز دارد كه از جملة آنهاست: اعلام المُوالى
بكلام ساداته الاعلام المَوالى؛ تفسير (تيسير) الشريعة لوارد الشريعة كه نسخة
خطى آن در در موزة بريتانياست (ريو، ١٤٠ ,١٣٩ )؛ الرياض النديّة فى انّ
الفرقة الناجية هم الزّيديّة، كه نسخة خطى آن در كتابخانة آمبروزيانا موجود
است ( ٢ EI)؛ الموازين الرّجيحة للبراهين الصحيحة كه شرحى بر كتاب العقيدة
الصحيحة تأليف امام متوكل اسماعيل است و نسخهاي از آن در كتابخانة
آمبروزياناست (همان)؛ مجالس التفهيم ( فهرست مخطوطات مكتبة الجامع الكبير،
٢/٧٢٧)؛ حياة الروح فى الاستدلال بشهادة النَبّى (همان، ٢/٦٠٤)؛ مجاز من اراد
الحقيقة من مراد حماة الحقيقة II/٥٦١) S, )؛ GAL, نبذة فى تراجم مختصرة لبعض
المؤلفين من ائمة الزيديّة... (سيد، مصادر، ٢٤٤).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ سيد، فؤاد. فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛
همو، مصادر تاريخ اليمن، قاهره، ١٩٧٤م؛ شرفالدين، احمد حسين، تاريخ اليمن
التقافى، قاهره، ١٩٦٧م؛ شوكانى، محمد، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨ق؛ فهرس
الكتب العربية التى وردت للدار، ١٩٣٠-١٩٣٧، قاهره، ١٩٤٢م؛ فهرست مخطوطات
مكتبة الجامع الكبير، به كوشش احمد عبدالرزاق رقيحى و ديگران، يمن، ١٩٨٤م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ محبى، محمد
امين، خلاصة الاثر فى اعيان القرن الحادي عشر، بيروت، دارصادر؛ منجّد،
صلاحالدين، فهرست المخطوطات العربية بمكتبة الامبروزيانا بميلانو، بيروت،
١٩٨٠م؛ نيز:
EI ١ ; EI ٢ ; GAL, S; Rieu, Charles, Supplement to the Catalogue of the Arabic
Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.
حسن يوسفى اشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا