دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٣٦
| ابن ابی عاصم جلد: ٢ شماره مقاله:٨٣٦ |
اِبْنِ اَبى عاصِم، ابوبكر احمد بن عمروبن ابى عاصم ضحاك شيبانى
(٢٠٦-٢٨٧ق/٨٢١ -٩٠٠م)، از فقها و حافظان بزرگ حديث. وي بر مذهب ظاهري بود و
قياس را باور نداشت و بر پاية آن رفتار نمىكرد (ذهبى، تذكره، ٢/٦٤٠ -٦٤١).
ابن تغري بردي (٢/١٢٢) او را از مصنفان حديث و عالمى چيرهدست شمرده است.
در پارهاي از منابع از وي با عنوان «محدث بن محدث بن محدث» ياد شده است
(ابن عساكر، تاريخ، ١/٤١٨). ابن ابى عاصم از مردم بصره بود. وي پس از
درگذشت صالح بن احمد در اصفهان برمسند قضا نشست و مدت ١٣ يا ١٦ سال در اين
سمت بود، اما بر اثر پيشامدي كه ميان وي و على بن متويه رخ داد، از كار
بركنار شد (ابونعيم، ١/١٠٠؛ ذهبى، تذكره، همانجا). ابن ابى عاصم براي شنيدن
و فراگيري و ثبت حديث، ازاين ديار به آن ديار رفت (ابن كثير، ١١/٨٤). در
كوفه، بغداد، دمشق، مصر، حجاز و ديگر بلاد اسلامى گردش كرد و از عدة بسياري
حديث شنيد (صفدي، ٧/٢٦٩) و در اين سفرها با ابوتراب نخشبى و كسان ديگر از
مشايخ صوفيان ديدار كرد، صحبت آنان را دريافت (ابن كثير، همانجا). وي
احاديث بسياري شنيده بود و از بر داشت. دربارة قدرت حافظة او گفتهاند كه در
فتنة صاحب الزنج، گنجينة كتابهايش از ميان رفت و او ٥٠ هزار حديث از حافظةخود
نقل وبازنويسى كرد (ذهبى، تذكره، ٢/٦٤١). به ليلى بن نعمان ديلمى (از
سرداران حسن بن قاسم داعى صغير) خبر دادند كه ابن ابى عاصم، ناصبى است.
او بىدرنگ فرمان قتل وي را صادر كرد، اما به علت نامعلومى از كشتن او چشم
پوشيد (ابن عساكر، تاريخ، ١/٤١٩؛ همو، تاريخ مدينة دمشق، ٧/٨٨).
آثار او را تا ٣٠٠ برشمردهاند. آنچه از آنها به جاي مانده، اينهاست:
١. الا¸حاد و المثانى (كوپريلى، ١/١٢٧)؛ ٢. الاوائل، چاپ بيروت، ١٩٨٧م؛ ٣.
الجهاد (ظاهريه، مجاميع، ٦٨)؛ ٤. الدّيات، چاپ قاهره، ١٣٢٣ق/١٩٠٥م؛ ٥.
الزّهد فى الدّنيا و الصمت و حفظ اللسان و العزلة (همان، تصوف، ٢/١٢)؛ ٦.
كتاب السّنة فى احاديث الصفات على طريق السلف، چاپ دمشق، ١٩٨٥م؛ ٧.
عوالى الاحاديث و الاعالى و فرائد الخرائد و اللا¸لى، نسخهاي از آن در
كتابخانة حميدية استانبول موجود است ١/٥٢٢) )؛ GAS, ٨. المذّكِر و التذكير و
الذِكر (ظاهريه، مجاميع، ٢٩٧). در مآخذ آثار ديگري نيز از او ياد شده است:
المسند الكبير، مشتمل بر ٥٠ هزار حديث (ذهبى، سير، ١٣/٤٣٦)؛ خلاف فى السّنن
(صفدي، ٧/٢٦٩).
مآخذ: ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن عساكر، على، التاريخ الكبير، به كوشش
عبدالقادر افندي بدران، دمشق. ١٣٢٩ق؛ همو، تاريخ مدينة دمشق، دمشق، ١٤٠٤ق؛
ابن كثير، البداية و النهاية، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛ ابو نعيم اصفهانى، احمد بن
عبدالله، ذكر اخبار اصفهان، به كوشش س. ددرينگ، ليدن، ١٩٣١م؛ ذهبى، شمس
الدين محمد، تذكرة الحفاظ، بيروت، ١٣٧٦ق؛ همو، سير اعلام النبلاء، به كوشش
شعيب ارنؤوط و على ابوزيد، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ همو، العبر، بيروت، ١٤٠٥ق؛
صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٦٩م؛
ظاهريه، خطى؛ كوپريلى، خطى؛ نيز:
GAS.
ابوالفتح حكيميان
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا