آمِدی، ابوالفتح ناصح‌الدین عبدالواحد بن محمد (د نیمۀ اول سدۀ ٦ق/١٢م)، محدث و قاضی شهر آمد. نام وی را برخی محمدبن عبدالواحد یاد کرده‌اند. از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست و تاریخ دقیق ولادت و وفات او در هیچ یک از کتابهای رجال نیامده است. آمدی خود در مقدمۀ جواهر الکلام از احمد غزالی (د ٥٢٠ق/١١٢٦م) به عنوان معاصر خویش یاد کرده است (حاجی خلیفه، ١/٦١٦) و ابن شهر آشوب (د ٥٨٨ق/١١٩٢م) در ضمن بیان اسانید کتب شیعه اشاره می‌کند که اجازۀ روایت غرر الحکم را از او دریافت داشته است (مناقب، ١/١١، ١٢). سال درگذشت وی را به اختلاف ٥١٠، ٥٢٠ و ٥٥٠ق یاد کرده‌اند و محدث ارموی در مقدمۀ غررالحکم با استناد به قراین و شواهد، ٥٥٠ق/١١٥٥م را ترجیح داده است (ص «عط»). از آنجا که ابن شهر آشوب اجازۀ روایت غررالحکم او را داشته و این کتاب را از کتب شیعه بر شمرده است (معالم، ٨١)، دانشمندانی از قبیل مجلسی (١/٣٤)، افندی اصفهانی (٣/٢٨١) و نوری (٣/٤٩١) او را شیعۀ امامی شمرده‌اند و عبارت «کرم اللـه وجهه» را که آمدی در دیباچۀ غرر الحکم در حق امام علی(ع) به کار برده است، حمل بر تقیّه کرده یا از تصرفات کاتبان دانسته‌اند.
آمدی شهرت خود را مدیون کتاب غررالحکم و دررالکلم است که مجموعۀ عظیمی از کلمات قصار امام علی(ع) را در بر دارد. چنانکه پیداست، تا سدۀ ٥ق/١١م کار جمع‌آوری کلمات قصار رونقی نیافته بود. از این‌رو ظاهراً تنها اثری که آمدی از آن بهره گرفته، «صد کلمۀ» جاحظ (د ٢٥٥ق/٨٦٩م) بوده است، اما وی این اثر را حقیر شمرده و در شگفت است از اینکه جاحظ با آن مقام والایش در دانش چنین اثر کوچکی در باب کلمات قصار فراهم آورده است (قمی، ٢٥٩). کلمات قصار در غرر برحسب حروف الفبا (فقط حرف اول) و با مراعات سجع آنها تنظیم شده است. این کتاب در قرن ١٢ق/١٨م توسط جمال‌الدین محمد خوانساری (د ١١٢١ یا ١١٢٥ق/١٧٠٩ یا ١٧١٣م) به دستور شاه سلطان حسین صفوی، به فارسی ترجمه و شرح شده و به کوشش میرجلال‌الدین محدّث اُرْمَوی در ١٣٤٦ش در تهران انتشار یافته است. افزون بر این، در یکی دو قرن اخیر، بسیاری از دانشمندان به این کتاب پرداخته‌اند. از آن میان عبدالکریم بن محمد یحیی قزوینی آن را برحسب موضوع در ٩٩ باب مرتب کرده و شرح فارسی بر آن افزوده و آن را نَظْمُ الْغُرَر وَ نَضْدُالدُّرَر خوانده است. بخشی از همین کتاب است که اصدافُ الدُّرر نام گرفته است. کتاب غرر، به خواهش میرزا احمد تبریزی توسط میرزا موسی خوشنویس (عمادالفقراء) متخلّص به «حالی» نیز به فارسی ترجمه شده و بخشی از آن در مجموعۀ انهار جاریه در ١٣٤٤ق/١٩٢٥م در شیراز به چاپ رسیده است. ترجمۀ دیگری هم توسط حاجی محمدعلی انصاری قمی، در تهران در ١٣٣٥ش صورت گرفته است، و همچنین خلاصۀ مختصری از غررالحکم را سیدابوالقاسم مرعشی ترجمه کرده و همراه با متن در ١٣٢٧ش در تهران انتشار داده است. غررالحکم بارها به چاپ رسیده است که از جملۀ آنهاست چاپهای دمشق، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ صیدا، ١٣٤٩ق/١٩٣٠م؛ بمبئی، ١٢٨٠ق/١٨٦٣م. نسخه‌های خطی متعددی نیز از آن در دست است.
آمدی علاوه بر غرر، اثر دیگری به نام جواهر الکلام فی الحکم و الاحکام من قصه سیّدالانام داشته که حاجی خلیفه بخشی از مقدمۀ آن را نقل کرده است.
مآخذ: آقابزرگ، الذریعه، ١٦/٣٨-٣٩؛ همو، طبقات اعلام الشیعه، (قرن ٦)، بیروت، ١٣٩٢ق، ص ١٦٩؛ آمدی، عبدالواحدبن محمد، غررالحکم و دررالکلم، به کوشش جلال‌الدین محدّث ارموی، تهران، ١٣٤٦ش؛ ابن شهر آشوب، محمّدبن علی، المناقب، قم، انتشارات علامه؛ همو، معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ افندی اصفهانی، عبداللـه، ریاض العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ق، ٣/٢٨٣-٢٨٤؛ بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح المکنون، استانبول، ١٣٦٤ق/١٩٤٥م، ١/٤١٤؛ همو، هدیه العارفین، استانبول، ١٩٥١م، ١/٦٣٥؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، استانبول، ١٩٧١م؛ خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، بیروت، دارالکتاب العربی، ٥/١٧٠-١٧٣؛ سرکیس، چاپی ١/٩؛ قمی، عباس، فوائدالرضویه، تهران، ١٣٢٧ش، ص ٢٦٠؛ کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ٦/٢١٣؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، ١٤٠٣؛ محدث ارموی، جلال‌الدین، مقدمۀ غررالحکم آمدی، تهران، ١٣٤٦ش؛ مدرس، محمدعلی، ریحانه الادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ١/٦٢؛ نوری طبرسی، حسین، مستدرک الوسائل، تهران، ١٣٢١ق، ٣/٤٩٣؛ نیز:
GAL, I/٤٤; GAL, S, I/٧٥.
جعفر شعار