دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٤٢
| ابن ابی عقيل جلد: ٢ شماره مقاله:٨٤٢ |
اِبْنِ اَبى عَقيل، ابومحمد حسن بن على، حَذّاءِ عُمانى يا عَمّانى،
محدّث، فقيه و متكلّم شيعىِ سدة ٤ق/١٠م. با اينكه غالب فقيهان و محدّثان
شيعى در آثار خود از وي سخن گفتهاند، تاريخ تولد و وفات او معلوم نيست،
حتى نمىدانيم كه او منسوب به كدام عمان است. نظر به اينكه ابن قولويه
از وي روايت كرده (نك: نجاشى، ٣٦)، بايد گفت وي در طبقة كلينى بوده و عصر
غيبت صُغري (٢٦٠-٣٢٩ق/٨٧٩ -٩٤١م) را درك كرده است.
نخستين كسى كه از ابن ابى عقيل و آثارش ياد كرده، شيخ طوسى (د
٤٦٠ق/١٠٦٨م) است كه او را حسن بن عيسى ناميده است ( فهرست، ٩٦، ٣٦٨؛
رجال، ٤٧١)، اما نجاشى (د ٤٥٠ق/١٠٥٨م) كه با گستردگى و دقت بيشتر از ابن
ابى عقيل سخن گفته، نام پدرش را على ضبط كرده است (ص ٣٥). همو ابن ابى
عقيل را «فقيه» و «ثقه» مىشمارد و از كتاب او المتمسّك بحبل آل الرّسول
ياد مىكند و مىگويد اين كتاب در ميان اماميّه شهرت تام دارد و كسانى كه
از خراسان به قصد سفر حج از عراق مىگذرند، از اين كتاب سراغ مىگيرند و آن
را مىخرند (ص ٣٦). بيان اين نكته از زبان نجاشى اهميت علمى نوشتههاي
ابن ابى عقيل و شهرت فقهى وي را در جهان اسلام نشان مىدهد. همو مىافزايد
كه استادش مفيد (د ٤١٣ق/١٠٢٢م) ابن ابى عقيل را بسيار ستوده است. آنگاه
نجاشى با دو واسطه از ابوالقاسم جعفر بن محمد (ابن قولويه) نقل مىكند كه
ابن ابى عقيل اجازة روايت كتاب المتمسّك و ديگر آثارش را بهوي (ابن
قولويه) دادهاست. سپس نجاشى مىنويسد كه خود نيز كتاب الكَرّ و الفَرّ ابن
ابى عقيل را كه در امامت است، نزد شيخ مفيد خوانده است (ص ٣٦). بجز نجاشى
ديگر رجالشناسان شيعى نيز «وثاقت» وي را تأييد كردهاند (ابن ادريس، ٩٩؛
علامة حلّى، خلاصة الاقوال، ٢١؛ و...).
فقهاي اماميه از ابن ابى عقيل و ابن جنيد اسكافى بغدادي (د ٣٨١/ ٩٩١م) (ه
م) كه تقريباً معاصر وي بود و سنت اجتهاد و استنباط را در سطح گستردهتر و
عميقتري پى گرفت، با عنوان «قديمَين» ياد كردهاند و برخى وي را نخستين
فقيه شيعى دانستهاند كه در آغاز غيبت كبري فقه را تهذيب كرد و نظر اجتهادي
را به كار بست و بحث در اصول را از فروع جدا ساخت (بحر العلوم، ٢/٢١١، ٢٢٠).
آراي فقهى ابن ابى عقيل مورد توجه غالب فقيهان شيعه واقع شده است كه
از آن ميان به اين كسان مىتوان اشاره كرد: ابن ادريس (د ٥٧٨ق/١١٨٢م) در
السرائر (ص ٢١٥). محقق حلى (در ٦٧٦ق/١٢٧٩م) در معتبر (جم) و علامه حلى در
مختلف (جم).
ابن ابى عقيل داراي آراي ويژهاي در احكام بوده است كه از آن ميان
مىتوان از اين حكم ياد كرد كه آب قليل هنگامى كه با نجاست تماس پيدا
كند، نجس نمىگردد (علامه حلى، مختلف، ١/٢) كه گروهى از فقيهان متأخر شيعى
مانند ملامحسن فيض كاشانى (٤/٥) نيز در اين مسأله از وي پيروي كردهاند.
مآخذ: ابن ادريس، محمد، السرائر، تهران، ١٣٩٠ق؛ بحرالعلوم، محمد مهدي، رجال،
به كوشش محمدصادق بحر العلوم و حسين بحرالعلوم، تهران، ١٣٦٣ش؛ طوسى، محمد،
رجال، نجف، ١٣٨٠ق؛ همو، الفهرست، به كوشش محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ش؛ علامة
حلّى، حسن بن يوسف، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، تهران، ١٣١٠ق؛ همو،
مختلف الشيعة، ايران، ١٣٢٣ش؛ فيض كاشانى، ملامحسن، الوافى، قم، ١٤٠٤ق؛
محقق حلى، جعفر، المعتبر، تهران، ١٣١٨ش؛ نجاشى، احمد، رجال، قم، ١٣٨٩ق.
حسن يوسفى اشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا