دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٥٨
| ابقيق جلد: ٢ شماره مقاله:٧٥٨ |
اَبْقَيْق، شهر و ميدان نفتى در ناحية الاحساء عربستان سعودي با ٢٥ و ٥٦ عرض
شمالى و ٤٩ و ٤٠ طول شرقى، كه از شمال شرقى به ظَهران، از جنوب به
هُفوف، از شرق به خليج فارس (بحرين) و از غرب به عيندار و نواحى صحرايى
شمال شرقى عربستان محدود است («اطلس جهانى لايف١»؛ بريتانيكا، .(XVI/٢٧٨-٢٧٩
نام صحيح اين شهر بُقَيْق است كه با معانى مربوط به آب (بَقّه) در لفظ
عربى ارتباط دارد. بيابانگردان، محل اين شهر را به عنوان اَبا القِعْدان
به معناي محل شترهاي نر جوان مىشناسند ( ٢ EI). در غالب منابع امروزي از
اين شهر به عنوان ابقيق نام بردهاند (همانجا؛ منشينگ، ؛ IV/٤٧ هاپ وود،
.(٢٣٩ شهر ابقيق در قسمت جنوبى ميدان نفتى ابقيق، يكى از بزرگترين
ميدانهاي نفتى عربستان سعودي و در ناحيهاي صحرايى با تپههاي ماسهاي
روان قرار دارد (لانگريگ، .(١٣٢ اين شهر در كنار بزرگ راه اصلى ظهران -
هُفوف كه عربستان داخلى را به بنادر دَمّام و رأس تنوره در كنار خليج
فارس متصل مىسازد و نيز در كنار راهآهن دولتى عربستان (دمّام - رياض)
واقع است ( ٢ EI). منطقة نفت خيزي كه ابقيق در آن قرار دارد، يكى از نواحى
اصلى زندگى بيابان گردان بود كه با برپايى اينگونه شهرهاي نوبنيادِ نفتى
اسكان داده شدهاند (كلارك، .(٢٣٨
ايجاد و گسترش بعدي ابقيق در واقع به نقش و اهميت كشف و استخراج نفت و
دگرگونيهاي اقتصادي حاصل از آن باز مىگردد. در ١٩٤٠م ابقيق به عنوان يكى
از مهم ترين مناطق نفتى جهان درآمد (لانگريك، همانجا) و انتقال نفت آن به
ظهران و از آنجا به بحرين در ١٩٤٥م (همو، ١٣٤ )، ابقيق را به عنوان يكى از
مراكز آرامكو٢ درآورد (كلارك، همانجا). ايجاد چادرها و خانههاي موقتى اوليه
براي اقامت كاركنان گروههاي اكتشاف، در كنار برپايى مراكز كوچك براي
برآوردن نيازهاي زيستى آنان، هستة اصلى شهر ابقيق را فراهم آورد (كلارك،
.(١٠٨-١٠٩ تا ١٩٥٢م، ٦٢ حلقه چاه نفت در ابقيق مورد بهرهبرداري قرار گرفت
(همو، تا جايى كه در سالهاي بعد ابقيق را به صورت مهمترين مركز توليد
آرامكو درآورد (هاپوود، ٢٣٩ ؛ بومونت، .(٣٢٦ بهرهبرداري از چاههاي نفت،
گسترش هرچه بيشتر تأسيسات تازه را ضروري مىساخت كه اين خود باعث توسعة
بيشتر اين شهر شد. از جملة اين تأسيسات اوليه مىتوان از كارگاهها، منابع
ذخيرهسازي، تأسيسات صنعتى، شبكههاي آبرسانى، برق و گاز و نيز راههاي
ارتباطى، تلگراف و بىسيم نام برد (لانگريك، .(٢٠٤-٢٠٥ پس از استقرار اولية
كاركنان آرامكو و اسكان خانوارهايى در اين شهر، بُعد مهاجرت خانوارها گسترش
يافت (هاپ وود، .(٢٣٨-٢٣٩ مىتوان گفت كه پيش از كشف نفت در اين ناحيه،
شهر ابقيق وجود خارجى نداشت (كلارك، .(٢٣٨
منابع نفتى ابقيق همراه با منابع نفتى ٣ شهرِ همسان آن، يعنى عيندار،
دَمام و قَطيف، در ١٩٥٢م از لحاظ بهرهدهى و غنى بودن منابع، با منابع
نفتى ايالات متحده قابل مقايسه بود (لانگريگ، .(٢٠٣-٢٠٤ خط لولهاي كه نفت
ابقيق را از طريق صحاري عربستان، اردن، سوريه و لبنان به ساحل درياي
مديترانه تا نزديكى بندر صيدا منتقل مىسازد، ١٧٢٠ كم طول دارد (فوبليكوف،
١/٤١٣). طول اين خط را ١٣٠٠ كم نيز ذكر كردهاند (غرايبه، ٤٣١).
ابقيق مانند ديگر شهرهاي كوچك نفتى از لحاظ نظم خاص خيابان بندي،
خانهسازي و تأسيسات زيستى - رفاهى با ساير شهرهاي عربستان تفاوت دارد
(بومونت، همانجا). اينگونه تفاوتها همراه با تركيب خاص جمعيت بومى و غير
بومى، تضادهاي اجتماعى - فرهنگى را به دنبال داشته است كه ممكن است در
آينده مشكلاتى به وجود آورد. اين مسأله حتى توجه دست اندركاران اولية
اكتشاف نفت در اين ناحيه را نيز به خود جلب كرده است (لانگريگ، ٢١٣ ؛
منسفيلد، .(١٥١ از جمعيت اين شهر آمار صحيحى در دست نيست، اما براساس آمار
١٩٥٢م جمعيت آن را حدود ١٥ هزار نفر دانستهاند ( لاروس بزرگ٣، ج ؛ I ٢ EI).
مآخذ: غرايبه، عبدالكريم محمود، مقدمة تاريخ العرب الحديث، دمشق، ١٣٨٠ق/
١٩٦٠م؛ فوبليكوف، د. ر.، و ديگران، تاريخ الاقطار العربية المعاصر، ١٩١٧-
١٩٧٠م، مسكو، ١٩٧٥م؛ نيز:
Beaumont, P., the Middle East A: AGeograpgical Study, London, ١٩٧٦; Britannica,
١٩٧٨; Clarke, J. I. and W. B. Fisher, Populations of the Middle East and Nirth
Africa, London, ١٩٧٢; EI ٢ ; Grand Larousse Hopwood, D., The Arabian Peninsula,
Society and Politics, London, ١٩٧٢; Life Pictorial Atlas of the World, New York,
١٩٦١; Longrigg, S. H., Oil in the Middie East London. ١٩٥٤; Mansfield, P., The
Middle East, A Political and Eoonomic Sourvey, London. ١٩٧٣; Mensching, H. und
Wirth, E., Mordafrika und Vorderasien, Frankfurt, ١٩٧٧. عباس سعيدي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا