دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧١٧
| ابراهيم لودی جلد: ٢ شماره مقاله:٧١٧ |
اِبْراهيمِ لَودي، سومين و آخرين سلطان لوديِ آگرة هند (مق ٩٣٢ق/١١٢٦). او
پس از مرگ پدرش، اسكندر لودي (د ٩٢٣ق/ ١٥١٧م)، جانشين وي شد. برخى از
درباريان و سران افغان براي محدود ساختن قدرت وي از همان آغاز، رأي بر آن
نهادند كه او در دهلى و برادرش جلال خان در جونپور به مشاركت سلطنت كنند،
اما ابراهيم پس از ٤ ماه براين تصميم شوريد، به ويژه آنكه برخى از
بزرگان، از آن جمله خان جهان لوحانى فرمانرواي راپري، درباريان را به
سبب گرفتن چنين تصميمى سرزنش كردند (بدائونى، ٣٢٦؛ نهاوندي، ٤٧٨؛ يادگار، ٦٦
-٦٧). سطان لودي نخست هيبت خان معروف به گرگ انداز را به عنوان سفير نزد
جلال خان فرستاد تا او را به دربار آورد (يادگار، ٦٧؛ نهاوندي، ٤٧٩)، اما اين
سفارتِ تؤم با نيرنگ و نرمش سياسى نتيجهاي نداد.
تلاش برخى از اميران محلى نزديك به جلال خان چون سلطان شيخ زاده محمد
پسر شيخ سعيد فرملى حاكم لكهنو، نصيرخان حاكم غازي پور و درياخان لوحانى
حاكم بهار (بدائونى، ٣٢٩) كه ابراهيم براي جلب خشنودي ايشان نامه و خلعت
به نام آنان فرستاده بود، نيز مؤثر واقع نشد و در ٩٢٣ق جلال خان به نام
جلال الدين دركالپى تاجگذاري و خطبه و سكه به نام خود كرد (فرشته، ١٨٩؛
يادگار، ٦٨، ٦٩). ابراهيم نيز در ١٥ ذيحجة همان سال در آگره بر تخت نشست
(نهاوندي، ٤٨٠؛ يادگار، ٦٦) و چند روز بعد براي جنگ با برادر حركت كرد. او
اعظم همايون سروانى را كه به تازگى به وي پيوسته بود، همراه نصيرخان
لوحانى و اعظم خان لودي با سپاهى گران به رويارويى جلال الدين گمارد
(فرشت، ١٨٩؛ نهاوندي، ٤٨٢؛ يادگار ٧٠، ٧١). جلال خان حرم خود را در كالپى به
جاي گذاشت و با ٣٠ هزار سپاهى و فيلان جنگى به آگره روي آورد. ابراهيم
كالپى را تسخير و سپس تاراج كرد (فرشته، ١٨٩؛ يادگار، ٧١؛ نهاوندي، ٤٨٢).
جلال خان به تلافى تاراج كالپى در صدد حمله به آگره و چپاول آن شهر
برآمد. محافظ آگره ملك آدم كه همزمان با حملة جلال خان، از سوي ابراهيم
به اين سمت گمارده شده بود، به لطايف الحيل او را مدتى از اين كار
بازداشت و به دنبال آگاهى از فرارسيدن سپاه ابراهيم و اطمينان از پيروزي
بر جلال خان، وي را در برابر وعدة واگذاري حكومت كالپى تشويق به تسليم
كرد. جلال خان به رغم توصية سردارانش كه مىگفتند تسليم نشود، اين پيشنهاد
را پذيرفت و «چتر و آفتابگير و نوبت و نقّارة» خود را به نشان تسليم به ملك
آدم واگذار كرد، اما ابراهيم كه موفق به تصرف كالپى شده بود، اين آشتى را
نپذيرفت ( فرشته، ١٨٩). به ناچار جلال الدين به راجة گوالير پناه برد و در
پى محاصرة گوالير توسط اعظم همايون سروانى، به مالوه نزد محمودشاه خلج و از
آنجا به كهره كنتهت (يادگار، ٧٣؛ نهاوندي، ٤٨٤؛ فرشته، ١٩٠) گريخت، ولى
سرانجام گرفتار شد و او را نزد سلطان ابراهيم فرستادند. ابراهيم وي را ظاهراً
به قلعة هانْسى فرستاد، اما در راه به فرمان ابراهيم كشته شد. سلطان پيش
از اين واقعه ٣ برادر ديگر خود: اسماعيل خان، حسين خان و محمود خان را نيز
در دژ ياد شده زندانى كرده، اما با آنان رفتاري تؤم با نرمى و ملاطفت در
پيش گرفته بود.
هنگامى كه جلال خان به گوالير پناهنده شده بود (بدائونى، ٣٢٧)، سلطان
ابراهيم عازم فتح قلعة گوالير شد. تسخير اين قلعه از زمان سلطنت اسكندر
لودي همواره هدف لوديان بود، پس از مرگ فرمانده مقتدر آن، راجهمان سنگ،
ابراهيم، اعظم همايون سروانى را مأمور فتح اين قلعه كرد. او اين قلعه را
فتح كرد و تنديسِ رويينِ گاوي را كه در قلعه نگهداري مىشد به آگره منتقل
ساخت. سلطان ابراهيم فرمان داد تنديس يادشده بر دروازة بغداد در دهلى نصب
شود. اين تنديس تا زمان اكبرشاه باقى بود (فرشته، ١٩٠؛ نهاوندي، ٤٨٤). حاكم
گوالير راي بكرماجيت پسر راجهمان سنگ از آن پس به اطاعت سلطان ابراهيم
در آمد و تا پايان كار ابراهيم به وي وفادار ماند چنانكه در ميدان نبرد
پانىپت جسد او كنار كشتة ابراهيم به خاك افتاد (فدايى، ٥٠٧).
پس از فتح گوالير سلطان ابراهيم با درباريان درگير شد. وي نخست اعظم
همايون سروانى را فراخواند و وي را به زندان افكند. اين كار مخالفتهاي بسيار
به دنبال آورد. از آن جمله اسلام خان پسر اعظم همايون بر سلطان لودي
شوريد. برخى از اميران و بزرگان نيز به وي پيوستند (يادگار، ٧٦؛ نهاوندي،
٤٨٥؛ بدائونى، ٣٢٨). او شورش خود را در آگره آغاز كرد. ابراهيم سپاهى به
فرماندهى احمد خان برادر اعظم خان لودي را مأمور دفع اسلام خان كرد. اين
سپاه، در قصبة بانگرمو در نزديكى لكهنو، از اقبال خان غلامِ اعظم همايون
سروانى شكست خورد (٩٢٥ق/١٥١٩م).
اين شكست خشم شديد سلطان را برانگيخت و او براي فرونشاندن فوري شورش، ٤٠
هزار سوار مسلح و ٥٠٠ فيل به كمك احمدخان فرستاد. در اين زمان، به
ميانجيگري زاهدي با نفوذ به نام شيخ راجوي بخاري، قرار بر اين شد كه با
آزادي اعظم همايون سروانى، دو سپاه از جنگ دست بردارند، اما اعظم همايون
به فرمان سلطان ابراهيم كشته شد و توافق برهم خورد. در نبردي كه درگرفت،
سپاه اسلام خان شكست خورد و خود او كشته شد. ابراهيم در راستاي همين سياست
(محدود ساختن قدرت درباريان) سلطان محمود سربنى و حسام خان شاهد خيل را
كشت (يادگار، ٨٥)، چنانكه قبلاً مياه بهوه وزير اعظم پدر را كه مدت ٢٨ سال
مشاور اسكندر لودي بود، زندانى كرد و بر پاية برخى روايات به قتل رساند.
آنگاه نوبت به ميان حسن (حسين) خان فرملى و مياه معروف خان دو تن از
سپهسالاران با سابقة افغان رسيد (بدائونى ٣٣٠؛ فرشته، ١٩٠؛ يادگار، ٧٨).
ابراهيم نخست به هنگام نبردِ ميانْ ماكهن با رغاناسانكا، كوشيد به كمك
ميانْ ماكهن اين دو تن را گرفتار سازد. ليكن پيروزي بر راناسانكا با كمك
اين دو، تا مدتى سلطان را از تصميم خود بازگرداند (يادگار، ٧٨-٧٩)، اما چندي
نگذشت كه سلطان فرمان قتل حسن خان را صادر كرد و وي در چنديري به تعبير
بدائونى (ص ٣٣٠) و نهاوندي (ص ٤٧٨) به دست «شيخ زادگان اوباش» كشته شد و
قاتلانش از ابراهيم خلعت وپاداش دريافت داشتند. در پى اين قتلها درياخان
لوحانى حاكم بهار و خان جهان لودي از فرمان شاه سرپيچيدند و بهادرخان، پسر
درياخان، پس از مرگ پدر در نواحى بهار شورشى به راه انداخت و خود را سلطان
محمد خواند و خطبه و سكه به نام خود كرد (بدائونى، ٣٣). نفر بعدي در سياهة
سلطان، دولت خان لودي پسر تاتارخان بود كه ٢٠ سال حكومت پنجاب را برعهده
داشت. وي پيش از گرفتار آمدن در اين حمام خون، به چارهانديشى پرداخت.
نتيجة حسابگريهاي او در حفظ جان و قدرت، خواندن باربر به هند و گشودن فصل
تازهاي در تاريخ اين سرزمين بود. ابراهيم لودي دولت خان را از لاهور به
دربار فراخواند. دولت خان پسرش دلاورخان را به جاي خود به دربار فرستاد.
سلطان براي تهديدِ وي و پدرش، او را به سياهچال انداخت.
مشاهدات دلاور خان در اين زندان و آگاهى از قتل بسياري از بزرگان و تهديد
به ميل كشيدن بر چشم و در ديوار گرفتن و سوزاندن، اثر خود را بخشيد.
دلاورخان از دهلى نزد پدر گريخت و ٦ روزه خود را به او رساند و از جانب او
به دربار ظهيرالدين بابر در كابل فرستاده شد. وي فاصلة لاهور تا كابل را ١٠
روزه طى كرد و پيام پدر مبين بر دعوت بابر به هند و پايان دادن به كار
سلطان ابراهيم لودي را به او رساند. (بدائونى، ٣٣٠، نهاوندي، ٤٨٧).
روز چهارشنبه ٢ شوال ٩٣٢ق/١٢ ژوئية ١٥٢٥م بابر حملة خود را به هند آغاز كرد و
پس از غارت پيشاور هنگامى كه ابراهيم در سون تپه بود، به تهانيسر رسيد
(يادگار، ٩١، ٩٣). مقارن اين احوال، عموي ابراهيم، عالم خان، كه از زندان
سلطان لودي گريخته و به دربار بابر رفته بود و از جانب او به حكومت
ديبالپور گمارده شده بود، به تحريك بابر دهلى را به محاصره گرفت و خود را
به نام علاءالدين پادشاه خواند، اما نتوانست در برابر ابراهيم تاب آورد، به
ويژه كه برخى از لشكريان او بار ديگر به سلطان لودي پيوستند (يادگار، ٩٣؛
فدايى، ٥١٣؛ فرشته، ١٩١). آنگاه سلطان لودي عازم رويارويى قطعى با بابر شد.
سلطان پس از غارت لاهور، در ٧ رجب ٩٣٢ مجلس آراست و به دلجويى سرداران خود
پرداخت. فرداي آن روز دو حريف مغول و افغان در پانىپت (در شمال دهلى) با
يكديگر روبهرو شدند. سپاهِ ٥٠ هزار يا ١٠٠ هزار نفري ابراهيم لودي را بيش از
٢ هزار يا ١ هزار فيل همراهى مىكرد. نبردي كوتاه و خونين و پر تلفات در
گرفت. نيروي ابراهيم ١٥ هزار نفر تلفات داد. سلطان دليرانه پايداري كرد و
به توصية برادر خود سلطان محمود خان مبنى بر فرار وقعى ننهاد. آخرين حملة وي
با ٥ هزار سپاهى به شكست و كشته شدن او انجاميد و پيروزي نصيب بابر شد.
دلاورخان پسر دولت خان افغان جسد سلطان ابراهيم لودي را در ميان ٥ يا ٦
هزار كشته پيدا كرد. بابر خود بر سر كشتة وي حاضر شد و فرمان غسل او را صادر
كرد. ابراهيم را در پانىپت، جايگاه واپسين پيكار وي، به خاك سپردند. بدين
ترتيب سلطنت او پس از ٨ سال و ٨ ماه و ١٨ روز به پايان رسيد.
پس از مرگ ابراهيم هالهاي از تقدّس گرد شخصيت وي را گرفت. مردم محلى
آرامگاهش را در زمرة زيارتگاههاي خود مىشمردند و نذرهاي خود را بدانجا تقديم
مىداشتند (هروي، ٢٥٩). مرگ او تلاشى كاملِ قدرتِ افغانها را در هند به
دنبال داشت. بازماندگان اين قوم به بنگاله رفتند. از آن ميان سلطان محمود
برادر ابراهيم به نصرت شاه بن علاءالدين حسين شاه پناه برد و دختر
ابراهيم لودي به عقد نصرت شاه در آمد (سليم، ١٣٦-١٣٧).
سلطان ابراهيم لودي را مردي خوش صورت و سيرت و سخاوتمند و شجاع (يادگار،
٦٦؛ نهاوندي، ٤٨) و در عين حال متفرعن، مستبد و ستمكار گفتهاند. ويژگى دوران
سلطنت وي، درگيري مداوم او با بزرگان و درباريان افغانى بود. ابراهيم در
نامهاي به دولت خان گفته بود كه با دعوت بابر به هند خيانتى بزرگ مرتكب
شده است و دولت خان پاسخ داده بود كه «مغول را من نياوردم افعال
ناپسنديدة شما آورد» (يادگار، ٩٣). برخى شكست وي را معلول بىتوجهى او نسبت
به اشرافى مىدانند كه نفوذ گستردة ايشان در امور درباري و كشوري و لشكري
به زمان جد و پدر وي، بهلول و اسكندر بازمىگشت. او را متهم مىكنند كه
برخلاف سنت، مرزي ميان بزرگان درباري قايل نبود و معتقد بود «پادشاهى
خويشى بر نمىتابد» (فدايى، ٥٠٤؛ فرشته، ١٨٨). اما آنان كه استقرار يك سلطنت
مطلق و نيرومند و متمركز را در هندِ آن روز، امري ضروري مىبينند، معتقدند
اقدامات وي چنين ضرورتى را دريافته و همة اقداماتش در جهت استقرار چنين
حاكميتى بود. او براي دستيابى به هدف خود، چارهاي جز محدود ساختن قدرت
اشراف و خانوادههاي بزرگ افغانى نظير لوديان و لوحانيان و فرمليان نداشت.
بهلول و اسكندر، اسلاف وي، خواستار نوعى فرماندهى تؤم با مشاركت اشراف در
قدرت بودند، نه سلطنتى با قدرت مطلق و متمركز. رؤساي اين خانوادهها نيز
سلطان را اميري چون خود مىديدند كه كمى بالاتر از ايشان چون فرمانده
شورايى از اشراف عمل مىكند و اين با تصور ابراهيم لودي از نقش خود كاملاً
مغابر بود. اين شكاف عميق، اشرافى را كه به رغم كمى نفرات، اختيار جاگيرها
يا استانهاي هند و فرماندهى دستههاي سپاهيان را بر عهده داشتند، به واكنش
واداشت. از همان آغاز با شريك ساختن جلال خان در سلطنت، بناي مخالفت با
ابراهيم لودي را نهادند و ابراهيم نيز با خشونت و تصفيههاي پياپى، اين
اقدامات را پاسخ گفت. بدين سان، چه آنان كه در مخالفت با وي سخن
گفتهاند و چه كسانى كه در موافقت با او داوري كردهاند، در يك نكته توافق
دارند و آن اينكه سلطان لودي را پراكندگى داخلى و كشمكشهاي پياپى بر سر
قدرت با اشراف افغانى، بيش از قدرت ظهيرالدين بابر به شكست كشاند (احمد،
.(٣٦١-٣٧٥
مآخذ: بدائونى، عبداقادر، منتخب التواريخ، به كوشش مولوي احمد على صاحب و
كبيرالدين احمد، كلكته، ١٨٦٨م؛ سليم، غلامحسين، رياض السلاطين، به كوشش
مولوي عبدالحق عابد، كلكته، ١٨٥٠م؛ فدايى، نصرالله، داستان تركتازان هند،
بمبئى، ١٨٦٧م؛ فرشته، محمدقاسم، تاريخ، كانپور، ١٢٩٠ق/١٨٧٤م؛ نهاوندي،
عبدالباقى، مآثر رحيمى، به كوشش محمد هدايت حسين، كلكته، ١٩٢٤م؛ هروي،
نعمت الله، تاريخ خان جهانى مخزن افغانى، به كوشش سيد محمد امام الدين،
پاكستان، ١٣٧٩ق/١٩٦٠م؛ يادگار، احمد، تاريخ شاهى، به كوشش محمد هدايت
حسين، كلكته، ١٣٥٨ش؛ نيز:
Ahmad, Qazi Mukhtar, X Ibrahim Lodi ٢ s Responsibility for the Downfall of the
Lodi Empire n , Islamic Cultur, ١٩٥٤.
بخش تاريخ
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا