دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٥٩
| ابن اثير، ابو السعادات جلد: ٢ شماره مقاله:٨٥٩ |
اِبْنِ اَثير، ابوالسّعادات مجدالدّين مبارك بن محمد شيبانى موصلى (٥٤٤
-٦٠٦ق/١١٤٩-١٢٠٩م)، رجالى، مفسر، مُحدِّث و فقيه شافعى درعراق. ويبرادر
بزرگترعزّالدين وضياءالدّينابناثير (ه م م) است كه در جزيرة ابن عُمَر
(اكنون شهر مرزي ميان سوريه و تركيه) زاده شد (ياقوت، ١٧/٧١)، مجدالّدين
دوران كودكى و نوجوانى را در زادگاه خويش گذراند و پس از آن با پدر و
برادرانش به موصل كوچ كرد و در آنجا ادبيات را از ناصحالدين ابومحمد سعيد
بن دَهّان بغدادي، ابوبكر يحيى بن سعدون مغربى قُرطُبى و ابوالحزم مكّى
بن ريّان بن شَبَّة ماكِسى، نحوي ضرير و حديث را از محدّثان موصل از آن
جمله ابوالفضل بن طوسى فراگرفت. هنگامى كه به حج مىرفت در بغداد از
ابوالقاسم بن خَلّ و عبدالوهّاب بن سكينه، ابوالقاسم يَعيش بن صدقة
فُراتى، ابوالفرج عبدالمنعم بن عبدالوهاب بن كُلَيْب حَرّانى و ابواحمد
عبدالوهاب بن على ابن على (ياقوت، ١٧/٧٢؛ منذري، ٢/١٩١) حديث شنيد.
مجدالدين آن زمان كه در موصل مىزيست، به اتابكان زنگى موصل، كه از سوي
سلجوقيان فرمانرواي آنجا بودند، نزديك شد و به وسيلة چند تن از حاكمان زنگى
به مقام مشاور ويژه و نيز منشى خاص دست يافت. وي مدتى خزانهدار
سيفالدين غازي بن مَودود بن زنگى (د ٥٧٦ق/١١٨٠م) بود و پس از آن مدتى
نيز توسط سيفالدين به سرپرستى ديوان جزيرة ابن عُمَر گمارده شد، آنگاه به
موصل بازگشت و مقام نيابت ديوان را از سوي وزير جلالالدين ابوالحسن على
بن منصور اصفهانى عهدهدار شد و پس از آن نزد مجاهدالدين قايْماز (د ٥٩٥ق/
١١٩٩م) راه يافت و در آنجا به مقام بلندي رسيد. هنگامى كه در ٥٨٩ق/ ١١٩٣م
مجاهدالدين دستگير و زندانى شد و عزّالدّين مسعود جانشين وي گرديد، وي در
خدمت مسعود در آمد و پس از درگذشت او، به جانشين وي نورالدين ارسلان شاه
پيوست و در فرمانروايى نورالدين ارسلان شاه پيوست و در فرمانروايى نورالدين
قدرتى عظيم يافت (ياقوت، ١٧/٧٢-٧٣).
مجدالدين در سالهاي پايانى زندگى، فلج شد و دست و پاي وي ناتوان گرديد واز
نوشتن بازماند، از اين رو خانهنشين شد و رباطى در يكى از آباديهاي پيرامون
موصل بنياد نهاد و تمام داراييش را وقف آن كرد (ذهبى، ٢١/٤٩٠). خانة او محل
گرد آمدن عالمان و اديبان و پژوهشگران علوم قرآنى و معارف دينى بود.
گفتهاند كه در همين ايّام جمعى از افاضل روزگار، وي را در كار تصنيف ياري
كردهاند ( نامة دانشوران، ٣/٢٢٦).
او در بسياري از علوم روزگارش توانا بود و در تمام آنها شاگردانى پرورده و
نيز آثاري پديد آورده است. كسانى كه از او روايت كردهاند عبارتند از:
فرزندش شهاب قوصى، تاجالدين عبدالمحسن بن محمد حامض شيخ باجريقى و
فخرالدّين بخاري (ذهبى، ٢١/٤٩٠). قلقشندي در برخى از آثارش حديثهايى را از
ابن اثير نقل كرده است (١/١٤، ٢/٢٣٣). قفطى گويد: مجدالّدين اجازة روايت
تمام آثارش را به وي داده است (٣/٢٥٨). مجدالّدين به ندرت شعر نيز مىسرود
(نك: ياقوت، ١٧/٧٤-٧٦).
با اينكه مجدالدين از شهرت و اعتبار فراوانى در نزد تمام عالمان و رجال
شناسان فرقههاي مختلف اسلامى برخوردار است، در مورد «وثاقت» وي اظهار نظري
نشده است، مگر ابن قاضى شُهبه كه وي را به نقل از ابن نقطه از «ثقات»
شمرده است (٢/٧٧).
آثار او عبارتند از جامع الاصول من احاديث الرسول، كه گزيده و مجموعهاي
است از صحاح ششگانة اهل سنّت كه در آن احاديث به ترتيب الفبايى گردآوري
شده و نخستين بار به كوشش محمد حامدالفقى در قاهره به سال ١٩٥٠م به چاپ
رسيده است؛ المُرَصّع فى الا¸باءِ و الا´مّهات و البنين و البنات و الاذوءِ
و الذّوات، در ١٩٧١م به كوشش ابراهيم سامرائى در بغداد چاپ شده است؛ منال
الطّالب فى شرح طوال الغرائب، چاپى، دمشق، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ السيرة النبويّة،
چاپى، دمشق، ١٩٧١م؛ النّهاية فى غريب الحديث، چاپى، قاهره، ١٩٦٣م؛ المختار
فى مناقب الاخيار، خطى (كوپريلى، ١/٥٨٠ -٥٨١)؛ الشّافى فى شرح مسند
الشّافعى، خطى، پاريس (دوسلان، شم ٧٣١ )؛ رسائل ابن اثير، خطى، قاهره (سيد،
١/٤٧٤). الباهر فى الفروق در نحو (ياقوت، ١٧/٧٦)؛ تهذيب الفصول ابن دَهّان
(همانجا).
آثار ديگري نيز به نجدالدين منسوب است كه عبارتند از الانصاف فى الجمع
بين الكشف و الكشاف (يافعى، ٤/١٢)، كه اين تفسير برگرفته از تفسير ثعلبى و
زمخشري است؛ البديع در نحو (قفطى، ٣/٢٦٠)؛ علم الحديث (همانجا)؛ المصطفى
المختار فى الادعية و الاذكار (ذهبى، همانجا)؛ نوشتهاي در هنر كتابت (منذري،
٢/١٩٢)؛ الفروق فى الابنية (همو، ٢١/٤٩١)؛ المُرَصّع در لغت (بغدادي، ٢/٣) كه
احتمالاً همان كتاب المرصع فى الاباء... است، و نيز وي داراي ديوان انشائى
است كه براي مسعود بن مَوْدود ارسلان شاه نوشته شده است (يافعى، همانجا).
مآخذ: ابن قاضى شُهْبه، احمد، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم،
حيدرآباد دكن، ١٩٧٩م؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، هدية العارفين، استانبول،
١٩٥٥م؛ ذهبى، شمسالدين محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش بشّار عوّاد معروف
و محيى هلال السرحان، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ سيد، فؤاد، فهرس المخطوطات
المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٧١ق/ ١٩٥٢م؛ قلقشندي، احمد، مآثر الانافة فى معالم
الخلافة، به كوشش عبدالستار احمد فراج، كويت، ١٩٦٤م؛ كوپريلى، خطى؛ منذري،
عبدالعظيم، التكملة لوفيات النقلة، به كوشش بشّار عوّاد معروف، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ نامة دانشوران؛ يافعى، عبدالله، مرا¸ةالجنان، حيدرآباد دكن،
١٣٣٧ق/١٩١٩م؛ ياقوت، ادبا، قاهره، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م؛ نيز:
De Slane, Baron, Catalogue des Manuscrits Arabes de la Biblioth I - que
Nationale, Paris, ١٨٨٣. حسن يوسفى اشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا