دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٥

اِبْدالُ الاَدْویَهِ الْمُفْرَدَهِ والْمُرَکَّبَه، کتابی در دانش پزشکی و شناخت داروهای مشترک در تأثیر، به زبان عربی، ترجمۀ سابور (شاپور) بن سهل (د ٢٥٥ق/٨٦٩م) از زبان سریانی. مترجم از پزشکان مشهور مسیحی مذهب بیمارستان جندی‌شاپور بود که مدتی ریاست آنجا را نیز در دست داشت. وی غیر از اثر یاد شده، تألیفات دیگری نیز در این زمینه‌ها دارد. از جمله کتاب قَرابادین او (در ١٧ باب یا بیش‌تر) که بسیار مشهور است و گاهی آن را الادویه المرکبه نیز خوانده‌اند (سنا، ١/٢٠).
ابدال الادویه بر حسب حروف تهجی تدوین شده و نام کامل آن در بعضی از نسخه‌ها ابدال الادویه المفرده والمرکبه والأدهان والمرارات و غیر ذلک است (پرچ، IV/٤٧). نسخه‌هایی از این کتاب در کتابخانه‌های مختلف جهان موجود است (همانجا؛ GAS, III/١٨٦). مترجمی ناشناس گزیده‌ای از ابدال الادویه را به فارسی برگردانده که نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ آستان قدس رضوی، ذیل شمارۀ ٥٠٤٨ موجود است. این نسخه به خط نسخ و جمعاً دارای ٥ صفحه است (آستان قدس، ٣/٢٤٥؛ منزوی، ١/٤٦٣). در صفحۀ آخر این ترجمه مطلبی از ابن ماسویه نقل شده است.
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء، بیروت، ١٣٧٧ق، ٢/١٠٠؛ ابن ندیم، الفهرست، به کوشش فلوگل، بیروت، مکتبه خیاط، ص ٢٩٧؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، به کوشش محمد شرف‌الدین یالتقایا، استانبول، ١٣٦٠ق، ١/٢؛ شاپوربن سهل، ابدال، نسخۀ خطی، شم‌ ٥٠٤٨، آستان قدس؛ سنا، خطی، ١/١٨-٢٠؛ منزوی، خطی؛ نیز:
GAL, I/٢٦٦; GAS, III/١٨٦; Pertsch, W., Die arabischen Handschriften der Herzoglichen Bibleiathek zu Gatha, Frankfurt, ١٩٨٧.
سیدعلی آل داود