دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٨٣
| ابراهيم خان جلد: ٢ شماره مقاله:٦٨٣ |
اِبْراهيمْ خان (٩٧٣-١٠٣١ق/١٥٦٥-١٦٢٢م)، سردودمان و نياي بزرگ خاندان
ابراهيم خانزاده، كه به ابراهيم آغا، ابراهيم بيك و ابراهيم پاشا نيز
شهرت دارد. پدرش صوقوللو محمد پاشا (صوقول: بخشى از ايالت بُسنى در
يوگسلاوي)، صدراعظمِ سليمان قانونى و سليم دوم عثمانى، و مادرش اِسمى
(اسما) خان سلطان دختر سليم دوم بود (جودت، ٦/٢٢٦). نام ابراهيم نيز از سوي
پدربزرگش (سليم) بر وي نهاده شد.
خانوادة صوقوللو به دو شاخه تقسيم مىشده است: ١. اولاد صوقوللو از همسر اولش
(حسن پاشا و اخلاف او از اين شاخه هستند)؛ ٢. فرزندان وي از اسمى خان
سلطان كه به ابراهيم خانزاده شهرت دارند (اوزون چارشيلى، «تاريخ
عثمانى١»، .(III(١)/٥٤ چنين شايع است كه تولد ابراهيم را در آغاز پنهان
داشتند، زيرا فرزندان دكورِ شاهدختها را مىكشتند، اما از آنجا كه بسياري از
اين شاهدخت زادگان مشاغل مهم و مقامات عالى در دستگاه عثمانى برعهده
داشتهاند، به نظر مى رسد كه اين شايعه بىاساس بوده باشد. البته مطابق
قانون نامة آل عثمان، منسوب به سلطان محمد فاتح، اين شاهزادگان فقط تا
مرتبة سنجاق بيگى (فرمانداري) ارتقاء مىيافتند (همو، «سازمان دربار عثمانى٢»،
.(١٦٤-١٦٥ ابراهيم در ١٠٠٣ق/١٥٩٤م، زمان سلطنت مراد سوم وارد خدمت دربار
گرديد و با معرفى و توصية صدراعظم وقت قوجه سنان پاشا، به مقام قپوچى باشى
(رئيس دربانان) برگزيده شد و با همين سمت به مأموريتهاي مختلف، از آن
جمله نزد برادرش حسن پاشا كه جهت سركوب قيام دَلى حسن در توقات به سر
مىبرد، اعزام شد (نعيم، ٢٩٦). مدتى نيز به عنوان ناظر ترسانه (ترسخانه،
محرّف دار الصّناعة، كارخانة كشتى سازي جنگى و محل ادارة امور درياداري)
انجاموظيفهكرد. همچنين درلشكركشى بهمجارستان در١٠١٣ق/ ١٦٠٤م با سمت قپوچى
باشى شركت كرد .(IA) بعدها با عنوان مير ميران (رتبهاي پايينتر از بيگلر
بيگى و معادل پاشايى) استانداري بُسنى را بر عهده گرفت (اوزتونا، XII/٤٥٢
زامباوز، ١٧٢ )، و نيز در مقام بيگلر بيگى روم ايلى و فرماندار (متصّرف)
هرزگوين خدمت كرد. در ١٠٢٩ق١٦١٩م در لشكركشى به اتريش و مجارستان شركت
داشت و نيروهاي تحت فرماندهى خود را از پشته٣ عبور داد و با پيروزي به داخل
اتريش هدايت كرد .(IA)
در ١٠٣١ق پس از كنارهگيري از حكومت بُسنى، در استانبول اقامت گزيد و اندكى
بعد در همان سال درگذشت و در آرامگاه پدرش در محلة ايوب (يكى از محلات
قديمى غرب استانبول) به خاك سپرده شد (ايوانسرايى، .(٢٨
خاندان ابراهيم خانزاده، از خانوادههاي سرشناس منسوب به دربار عثمانى
است كه از احترام و اشتهار فوقالعادهاي برخوردار بود. اكثر افراد اين
خاندان مقام دولتى نداشتند و به ادارة امور عام المنفعه مشغول بودند. در
اواخر قرن ١١ق/١٧م در بين مردم چنين شايع بود كه در صورت انقراض سلسلة
عثمانى، اخلاف ابراهيمخان به سلطنت خواهند رسيد. بعد از خلع سلطان مصطفى
از سلطنت در اوايل قرن ١٢ق/١٨م اين اعتقاد قوت گرفت. خلعكنندگان
مىخواستند كه پادشاه از اعقاب مصطفى برگزيده نشود. گروهى خانزادههاي
كريمه و برخى نيز اعضاي خاندان ابراهيم خانزاده را براي سلطنت پيشنهاد
مىكردند. سرانجام با فتواي محمد افندي، مفتى عثمانى، مبنى بر مشروعيت سلسلة
عثمانى و گزينش احمد سوم به سلطنت، اين شايعه خاتمه پذيرفت (اوزون
چارشيلى، «تاريخ عثمانى»، .(IV/٣٣-٣٤ از مشهورترين كسان اين خاندان محمد
بيك امين دفتر، پسر ابراهيمخان، و على بيك نوهاش را مىتوان نام برد.
برخى از اعقاب ابراهيم خان نيز در مجارستان زندگى مىكردند )، IA) ولى اكثر
منسوبان او تا دورههاي اخير در محلة ايوب به سر مىبردند و اوقاف وسيع
اسمىخان سلطان و صوقوللو محمد پاشا را اداره مىكردند (جودت، ٦/٢٢٦).
ما~خذ: جودت، احمد، تاريخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛ نعيم، مصطفى، تاريخ نعيما،
استانبول، ١٩٧٨؛ نيز:
Ayvansar @ yi H @ fiz H O seyin, Vefey @ t - o sel @ tin te Mes @ hir - iRical,
Istanbul, ١٩٧٨; Z ztuna, Y o lmaz, B c y c k T O rkiye Tarihi, Istanbul, ١٩٨٣;
Uzun ٥ arsl o , I., Hakk o , osmanl o Deuetinin saray teskil @ t o , Ankara,
١٩٨٤; Id, osmanl o Tarihi, Ankara, ١٩٨٢; Zambaur, Manuel de ٨ E n E lo gite et
de chronologie pour I. histoire de I, Islam, Hannover, ١٩٢٧٢.
علىاكبر ديانت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا