دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٤٥
| ابن ابی العوجاء جلد: ٢ شماره مقاله:٨٤٥ |
اِبْنِ اَبى الْعَوْجاء، عبدالكريم، زنديق معروف و آشنا به علم كلام در سدة
٢ق/٨م (مق ١٥٥ق/٧٧٢م). از آغاز زندگى او اطلاعات روشنى در دست نيست و به
ناچار بايد به گفتههاي مخالفان وي كه با نقل سخنانش به ردّ و ابطال عقايد
او پرداختهاند، بسنده كرد. اينگونه اشارات، گرچه غالباً بسيار كوتاه و در
مواردي متناقض است، ليكن از خلال آنها مىتوان به نكاتى دربارة احوال و
آراي وي دست يافت.
نام او را بيشترِ منابع «عبدالكريم» گفتهاند، ولى برخى از مآخذ وي را به
نامهاي ديگر ذكر كردهاند: در البداية و النهاية (ابن كثير، ١٠/١١٣) نام او
«محمّد» و در الفهرست (ابن نديم، ٤٠١) «نعمان» آمده كه به ظنّ قوي هر دو
اشتباه است. بلاذري پدرش را نُوَيره مىخواند (٣/٩٥) كه از بنى عمروبن
ثعلبة بن عامر بن ذُهْل بن ثعلبه بوده است (ابن حزم، ٣١٦). منابع موجود
از زمان تولد و اوايل زندگى او سخن نگفتهاند، ولى مىتوان گفت كه وي به
خانودهاي بزرگ تعلق داشته و دايى مَعْن بن زائدة شيبانى بوده است
(طبري، ٨/٤٧، ٤٨؛ بيرونى، آثار الباقية، ٦٧؛ اسفراينى، ٨١). معن بن زائده در
دستگاه خلافت عباسى داراي قدرت و نفوذ بوده و در پيروزي منصور بر راونديّه
سهم بزرگى داشته است (ابن طقطقى، ٢١٧).
عبدالكريم نخست در بصره مىزيست (ابوالفرج، ٣/١٤٦) و مدتى شاگرد حسن بصري
بود، ليكن پس از چندي از استاد ببريد و به قولى از دين برگشت (ابن بابويه،
٢٥٣؛ طبرسى، ٢/٣٣٥). گفتهاند كه علت اين انصرافِ نظر تناقضاتى بوده است
كه وي در گفتار حسن بصري در باب جبر و اختيار مىديد و او را بر يك عقيده
استوار نمىيافت (همانجاها)، اما كار به همينجا خاتمه نيافت و او به عللى
نامعلوم به الحاد گراييد. ابوجعفر محمد بن سليمان، والى كوفه از سوي منصور
خليفة عباسى وي را - كه از بصره به كوفه نقل مكان كرده بود - (ابوالفرج،
٣/١٤٧) دستگير كرد، و چون بيم هلاكش مىرفت، بسياري كسان به شفاعتش نزد
منصور برخاستند، و خليفه به عامل خود نوشت كه او را آزاد كند. عبدالكريم چون
به نفوذ و قدرت شفيعان خود اطمينان داشت، به ابوجعفر پيام فرستاد كه در
ازاي ١٠٠ هزار درهم، ٣ روز به او مهلت دهد. او كه زندانى خود را فراموش
كرده بود، بدينسان وي را به يادآورد و پيش از آنكه نامة منصور را دريافت
كند، او را به قتل رساند و به گفتة اسفراينى مصلوب كرد (ص ٨١؛ قس: طبري،
٨/٤٨؛ بغدادي، الفرق، ١٦٤؛ علم الهدي، ١/١٢٧، ١٢٨).
منصور چون از كشته شدن عبدالكريم باخبر شد به خشم آمد، اما از قصاص عامل
آن خودداري كرد و به بركناري او اكتفا نمود (بلاذري، ٣/٩٦؛ نيز همانجاها).
بنابر روايتى ديگر، عبدالكريم پس از شكست در مباحثهاي، از شدت آزردگى
درگذشت (كلينى، ١/٧٨)، كه نمىتوان به صحّت آن اطمينان داشت. از سوي ديگر
مسعودي (٤/٢٢٤) قتل او را بهزمان مهدي خليفةعباسى (خلافت: ١٥٨-١٦٩ق/٧٧٥-
٧٨٥م) نسبت مىدهد، ولى اين روايت آشفته به نظر مىرسد. همچنين روايت
بغدادي ( الملل و النحل، ٩١) كه مىگويد نظّام (متكلّم معتزلى) با وي
معاشرت داشته، نبايد صحيح باشد، زيرا نظّام معاصر ابن ابى العوجاء نبوده و
پس از او مىزيسته است.
چنانكه از مجموعة اطلاعات مربوط به ابن ابى العوجاء برمىآيد، كشته شدن او،
سبب بالاگرفتنِ كار وي و افزايش شمار پيروانش بوده است. وي اعتقاد و آيين
خود را تبليغ مىكرد و جوانان را به راه خود فرا مىخواند (ابوالفرج، ٣/١٤٧).
علما از همنشينى با او به سبب بدزبانى و تباهى نهادش اجتناب مىكردند
(طبرسى، ٢/٣٣٥)، ليكن وي در خود برتري خاص مىديد و تنها متكلمان را شايستة
بحث و جدل با خويش مىدانست (مفضّل، ٧)، چنانكه ابوالفرج اصفهانى هم
(٣/١٤٦) وي را يكى از ٦ متكلم آن عصر در بصره مىخواند و نامش را در كنار
عمروبن عُبيد و واصل بن عطا ذكر مىكند. معلوم است كه شاگردان و مريدانى
داشته و ظاهراً تعداد آنان در خور توجه هم بوده است، چنانكه پس از شكست او
در مباحثهاي، گروهى از مريدانش به اسلام گرويدند و گروهى به پيروي او
ادامه دادند (ابن بابويه، ٢٩٦، ٢٩٧). بجز مريدان، از دوستى و تحسين كسانى
مانند ابن مقفع هم برخوردار بوده است (علم الهدي، ١/١٣٥).
به گفتة ثعالبى، ابن ابى العوجاء - همانند ديگر زنديقان زمان منصور و مهدي -
هيأت و ظاهري آراسته و پاكيزه داشت، كلامش فصيح بود و از ظرفاي زمان خود
شمرده مىشد (ص ١٣٨). از مجموع احتجاجات منسوب به او مىتوان دريافت كه
مردي جسور و بىباك بود و از محيط نسبتاً آزاد زمان خويش بهره گرفته، به
تبليغ عقايد الحادي خود پرداخت. از آن گذشته، در عقايد خود سخت استوار بود و
با اينكه در مباحثاتى مغلوب مىشد، از انديشههاي خويش دست بر نمىداشت و تا
دم مرگ بر نظراتش باقى بود (نك: كلينى، ١/٧٤- ٧٨؛ ابن بابويه، ١٢٦، ٢٥٣،
٢٥٤، ٢٩٣- ٢٩٨؛ طبرسى، ٢/٣٣٥-٣٣٧؛ اربلى، ٢/٣٨٨).
وي هم مانند بسياري ديگر از زنادقه در تخريب مبانى اعتقادي مسلمانان كوشا
بود، به جعل اخبار و احاديث و پراكندن آنها در ميان مردم اهتمام تمام داشت
(جاحظ، ١٤٥؛ اسفراينى، همانجا). به گفتة بغدادي احاديث مجعول او همگى در
تشبيه، تعطيل و بعضى هم در تغيير و تحريف احكام شريعت بود ( الفرق، همانجا؛
قس: علم الهدي، ١/١٣٧). وي هنگام مرگ از اين كار خويش پرده برداشت
واعلام كرد كه ٤ هزار حديث جعل كرده تا حرام حلال و حلال را حرام نمايد و
با اين كار خصوصاً حساب ماه رمضان را به هم ريخته، اعتبار رؤيت هلال را
مخدوش و به جاي آن شمارش روزها را برقرار كرده است (طبري، ٨/٤٨؛ بغدادي،
الفرق، ١٦٣، ١٦٤؛ بلاذري، ٣/٩٦؛ علم الهدي، ١/١٢٨؛ بيرونى، آثار الباقية، ٦٨)،
ليكن به راستى افكار ابن ابى العوجاء چه بود؟ بيشتر مؤلّفان كتب تاريخ و
كلام و ملل و نحل او را در شمار زنادقه آوردهاند (مثلاً بلاذري، ٣/٩٦؛
بيرونى، ماللهند، ١٩٦؛ ابن حزم، ٣١٦؛ جاحظ، ١٤٥؛ ابن اثير، ٦/٧)، و قتل او نيز
به همين اتهام بوده است. بغدادي وي را متمايل به رافضيان خوانده است (
الفرق، ١٦٣)؛ اما زنديق و رافضى مفاهيمى چندان دقيق نيستند. نظر صريحتر اين
است كه او ثنوي و از پيروان مانى بوده است و حتى مقدسى (٣/٨) گويد كه
ثنويّه او را از پيامبران خود مىدانند. بيرونى ( آثار الباقية، ٦٧) او را در
زمرة مانويان برشمرده است. بغدادي، ( الفرق، همانجا) و اسفراينى (ص ٨١) نيز
به اين نكته اشاره دارند مسعودي (٤/٢٢٤) تأليف كتاب يا كُتبى را در تأييد
دين مانوي به وي نسبت مىدهد. ابن نديم (ص ٤٠١) هم او را از «رؤساي
متكلّمان مانوي»، اما متظاهر به اسلام مىشمارد. مقدسى (١/٩٠) او را در كنار
مانى قرار مىدهد و عقيدة وي در مبدأ دوگانة جهان (نور و ظلمت) و امتزاج آن
دو را كه به حدوث اين جهان انجاميده، منطبق با آراي مانويان مىداند.
بغدادي واسفراينى او را از اهل تناسخ دانستهاند كه مؤيد گرايشهاي مانوي
اوست. همچنين بغدادي او را قَدَري مذهب نيز مىخواند، اما اسفراينى بر آن
است كه او در ظاهر خود را قَدَري و رافضى وانمود مىكرده است (بغدادي،
القرق، ١٦٣؛ اسفراينى، همانجا). بعضى ديگر (مثلاً: مقدسى، ٣/٨) تنها به ذكر
اينكه وي از ثنويّه بوده است، اكتفا كردهاند. بنابر قول قاضى عبدالجبّار،
عبدالكريم با اينكه در دو گرايى با ديگر ثنويّه مشترك بود، در بعضى فروع با
آنها اختلاف داشت، براي مثال به ابن ابى العوجاء اين اعتقاد را نسبت
مىدهد كه براي هر يك از دو اصل جهان به ٥ حسّ جدا از هم قائل بوده است
(٥/٩، ١٠، ٢٠، ٦٩). ازين روي مىتوان گفت كه وي در مذهب خود - هرچه باشد -
صاحبنظر و رأي بوده و به تقليد صرف و پيروي اكتفا نمىكرده است. احتجاجاتى
چند از ابن ابى العوجاء هم در دست است كه از خلال آنها اعتقادات وي با
وضوح بيشتري نمايان مىشود. او بارها با امام جعفر صادق (ع) گفت و گو داشته
و پرسشهايى كرده است كه مىتواند تلويحاً حاكى از چگونگى افكار و عقايد او
باشد. آنچه از اين احتجاجات برمىآيد، در بعضى موارد مطابقتى با طريقة
مانويّه و ثنويّه ندارد و بيشتر گرايشهاي دهري را آشكار مىكند، حتى مفضّل
(ص ٨) و ابوحيّان (٢/٢٠) بر دهري بودن او تصريح مىكنند.
از احتجاجات مزبور چنين به نظر مىرسد كه او به وجود آفريدگار اعتقادي
نداشته (مفضل، ٦)، يا دربارة خداوند به بحث و جدل مىپرداخته (نك: كلينى،
١/٩٦؛ ابنبابويه، ٢٥٣) و در جايى خدا را غايب شمرده است (ابن بابويه، ٢٥٤؛
طبرسى، ٢/٣٣٥؛ اربلى، ٢/٣٨٨). درگفت و گويى ميان وي و امام صادق (ع)،
امام او را متهم مىكند كه نه به خداوند اعتقاد دارد و نه به پيامبر (ص).
عبدالكريم نيز اين گفته را رد نمىكند (كلينى، ١/٧٦؛ ابن بابويه، ٢٩٦، ٢٩٧) و
حتى در مواردي سعى در نفى وجود صانع دارد (ابن بابويه، ٢٩٥، ٢٩٦). وي در
جايى مىپرسد كه اگر خدايى هست، چرا خود را آشكار نمىكند و به توسط ميانجيها
(پيامبران) مردمان را به پرستش خويش دعوت مىنمايد (همو، ٢٥٤؛ كلينى، ١/٩٦)
و يا درجاي ديگر سؤال مىكند كه چگونه خداوند در دو يا چند جا تواند بود (نك:
ابن بابويه، ٢٥٤؛ طبرسى، ٢/٣٣٥).
برخلاف انتساب ابن ابى العوجاء به ثنويت، او خود را يك دهري مىنماياند.
زمانى از امام (ع) مىپرسد: «ما الدّليل على حَدَث الاجسام؟» (ابن بابويه،
٢٩٧، ٢٩٨: نيز نك: طبرسى، ٢/٣٣٦) كه مىتواند دلالت بر اعتقاد وي بر قِدم
جهان داشته باشد. در گفت و گويى ديگر معلوم مىشود كه معتقد به ازلّيت اشيا
بوده است (كلينى، ١/٧٦، ٧٧؛ ابن بابويه، همانجا) و يا خود را غير مخلوق
مىگويد (كلينى، ١/٧٦؛ ابن بابويه، ٢٩٣، ٢٩٦). در گفت و گويى در حضور مفضّل
سخن را به نفى صنع و صانع مىكشاند و مىگويد كه همه چيز به اقتضاي طبيعت
خود موجود شده است، نه مدبّري در كار است و نه صانعى، عالم پيوسته چنين
بوده و خواهد بود (مفضل، ٦). او مىپنداشت كه پس از مرگ بازگشتى نيست
(كلينى، ١/٧٥؛ طبرسى، همانجا). در بحثى، امام صادق(ع) انكار روز واپسين و
بهشت و دوزخ را به او نسبت مىدهد و او اين قول را رد نمىكند. ابن ابى
العوجاء از طعنه به قرآن كريم خودداري نمىكرد (بلاذري، ٣/٩٥؛ جاحظ، ١٤٥).
رسالت پيامبر اكرم(ص) و به طور كلّى نبوّت را منكر بود.
طبرسى گويد كه ابوشاكر ديصانى، عبدالملك بصري و ابن المقفّع به پيشنهاد
ابن ابى العوجاء برآن شدند كه هر كدام يك ربع از قرآن را نقض كنند، زيرا
با اين كار نبوّت حضرت محمد (ص) و سپس اسلام باطل مىشد، ولى البته
نتوانستند (٢/٣٧٧). وي احكام دين را بىاعتبار مىدانست و حتى به تمسخر
مىپرداخت، چنانكه گهگاه حُجّاج را استهزا مىكرد و مناسك حج را خوار و وضع
چنين آدابى را ناروا مىشمرد (كلينى،١/١٠٠؛ ابن بابويه، ٢٥٣؛ طبرسى، ٢/٣٣٥؛
اربلى، ٢/٣٨٨). نهايت كلام اينكه در احتجاجات، ابن ابى العوجاء خود را نه
مانوي و ثنوي، بلكه يك دهري و ضد شرع مُبين اسلام نشان مىداد، و اگرچه
اولياي عظيم الشأن دين نسبت به او تسامح و تساهل روا مىداشتند، ليكن
كارگزاران دستگاه خلافت تحمل عقايد وي را نكردند و او را به قتل رساندند.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن بابويه، محمد، التوحيد، قم، ١٣٩٨ق؛ ابن حزم،
على، جمهرة انساب العرب، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان،
به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٦٨م؛ ابن طقطقى، محمد، تاريخ فخري، ترجمة
محمد وحيد گلپايگانى، تهران، ١٣٦٠ش؛ ابن كثير، البداية و النّهاية، قاهره،
١٣٥١- ١٣٥٨ق؛ ابن نديم، الفهرست؛ ابوحيان توحيدي، على، الامتاع و المؤانسة،
به كوشش احمد امين و احمد الزين، قاهره، ١٩٤٢م؛ ابوالفرج اصفهانى، على،
اغانى، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ اربلى، على، كشف الغّمة فى معرفة الائمة،
بيروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛ اسفراينى، ابى المظفر، التبصير فى الدّين، به كوشش
عزت العطار الحسينى، ١٩٤٠م؛ بغدادي، عبدالقاهر، الفرق بين الفرق، به كوشش
عزت العطار الحسينى، ١٣٦٧ق - ١٩٤٨م؛ همو، الملل و النحل به كوشش البير
نصري نادر، بيروت، ١٩٨٦م؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، به كوشش عبدالعزيز
الدوري، بيروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ بيرونى، ابوريحان، الا¸ثار الباقية، به كوشش
ادوارد زاخائو، لايپزيگ، ١٩٢٣م؛ همو، تحقيق ماللهند، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
ثعالبى، عبدالملك، ثمار القلوب، قاهره، مطبعة الظاهر؛ جاحظ، عمرو، رسائل
الجاحظ، به كوشش حسن سندوبى، قاهره، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ طبرسى، احمد، الاحتجاج،
بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ طبري، تاريخ، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٩٦١- ١٩٦٨م؛ علم الهدي، على، امالى المرتضى، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم قاهره، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛ قاضى عبدالحبار، المغنى، به كوشش محمود محمد
خضري و ديگران، قاهره، ١٩٦٥م؛ كلينى، محمد، اصول كافى، به كوشش علىاكبر
غفاري، تهران، ١٣٦٣ش؛ مسعودي، على، مروج الذّهب، به كوشش يوسف اسعد داغر،
بيروت، ١٣٨٥ق، ١٩٦٥م؛ مفضل بن عمر جعفى، توحيد، به كوشش كاظم المظفر،
بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ مقدسى، مطهر، البدء و التاريخ، به كوشش كلمان هوار،
پاريس، ١٨٩٩-١٩٠٦م.
مسعود جلالى مقدم
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا