دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٢٧
| ابن ابی شنب جلد: ٢ شماره مقاله:٨٢٧ |
اِبْنِاَبىشَنَب، محمّدبنعربى (١٢٨٦-١٣٤٧ق/١٨٦٩-١٩٢٩م)، اديب و پژوهشگر
الجزايري. نام او به صورت الجزايريِ آن بن شنب١ است كه در ميان
فرانسويان و از آنجا در زبانهاي ديگر، به صورت بن شنب٢ شهرت يافته است.
گويا نياكان محمد از افسران ترك بودند كه به مصر اعزام شده بودند. بعدها
شاخهاي از آنان، به الجزاير كوچيد. پدر وي در اطراف المديه به كار كشاورزي
مشغول بود و محمد خود در تُقْبو از دهكدههاي المديه، زاده شد.
محمد كار آموزش را از مكتب آغاز كرد و سپس به ترتيب در مدرسة فرانسوي
المديه، كالج (مدرسة) آن شهر (كه امروز دبيرستان بن شنب نام گرفته) و
دانشسراي الجزاير درس خواند و در ١٣٠٥ق/١٨٨٨م (١٩ سالگى) در يكى از
دهكدههاي المديه به آموزگاري مشغول شد و پس از ٤ سال، به الجزاير انتقال
يافت. وي طىّ ٦ سال تدريس زبان فرانسه به كودكان مسلمانان با كوشش و
پشتكاري شگفتآور، در مدارس و مساجد و دانشكدهها و حتى نزد معلمان خصوصى به
فراگيري علوم گوناگون همت گماشت و فرهنگ و ادب عربى، منطق، حكمت، حديث،
رجال و همچنين زبانهاي عبري، لاتين، اسپانيايى، آلمانى، فارسى و تركى را
خواند و از هر يك تا حدّ نياز بهره برد. از ميان استادان او، نام رنه باسه ٣
از همه مشهورتر است. در ٢٩ سالگى به استادي مدرسة قسنطينه برگزيده شد و
دستور زبان عربى و فقه را به زبان عربى درس داد. در ١٣١٩ق به مدرسة
الجزاير انتقال يافت و مدت ٢٥ سال در آنجا ماند و در آغاز، زبان عربى، عروض،
آيين ترجمه و علومى از اين قبيل تدريس كرد.
در ١٣٢٦ق/١٩٠٨م كه دانشگاه الجزاير افتتاح شد، وي با حفظ سمت در «مدرسه»،
در دانشكدة ادبيات آن دانشگاه به تدريس پرداخت. از آن پس نام بن شنب نه
تنها در الجزاير، بلكه در سراسر جهان به خاورشناسى معروف گرديد و آثار متعدد
او يكى پس از ديگري انتشار يافت و مقبول پژوهشگران اروپايى افتاد. او در
١٣٣٨ق به عضويت فرهنگستان دمشق برگزيده شد. دو سال بعد دانشگاه الجزاير
درجة دكتراي ادبيات به او داد. همان سال دولت فرانسه، نشان «صليب لژيونِ
افتخار٤» به او بخشيد و عاقبت در ١٣٤٢ق در دانشگاه الجزاير به جاي رنهباسه
بر كرسى ادبيات عرب تكيه زد.
شخصيت بن شنب از آن جهت قابل ستايش است كه از يكسو توانست از روش كار
پژوهشگران اروپايى كه با وي دوستى داشتند، به بهترين وجهى بهره گيرد و
آثار خود را بادقت و موشكافى و بىطرفى عالمانه بيارايد و از سوي ديگر،
احترام و اعتقاد شديد خود را نسبت به محيط الجزاير حفظ كند. او نه در ظاهر خود
تغييري داد و نه از پايبندي به آيينهاي اسلامى سر باز زد و نه از اهدافى
كه مسلمانان الجزاير داشتند، چشم پوشيد. با اينهمه، دانش او در زبان فرانسه،
چيزي از دانش وي در زبان عرب كم نداشت.
وي تقريباً در همة زمينههاي علوم انسانى تبحّر داشت و در باب هر يك نيز
اثري به جاي گذاشت. بسياري از اين تأليفات را مستقيماً به فرانسه نوشت و
بسياري از آثار كهن را نيز به اين زبان برگرداند. تسلط او بر زبان فرانسه
چنان بود كه حتى ضربالمثلهاي عاميانة الجزايري و مغربى را هم ترجمه كرد.
فهرستى كه از آثار او خواهيم آورد، نشان از وسعت معلومات و پرباري شگفت او
دارد، چنانكه مىتوان گفت شمال افريقا از آن پس مردي به وسعت و عظمت او
نيافريده است.
بن شنب در ٢٧ رجب ١٣٤٧ق/٩ ژانويه ١٩٢٨م در پايتخت الجزاير درگذشت و پيكر او
در گورستان سيدي عبدالرّحمان ثعالبى، نزديك «مدرسة» الجزاير با تجليل بسيار و
ايراد سخنرانيهاي فراوان به خاك سپرده شد. پس از مرگ او، نخست مجلّة
النّجاح قسنطينه، ذيقعدة ١٣٤٧/آوريل ١٩٢٩، سپس مارتينو و ژرژ مارسه در «مجلّة
افريقايى٥» (سه ماهة اول ١٩٢٩م) و بعد آلفردبل در «مجلة آسيايى٦» (آوريل -
ژوئن ١٩٢٩م) گزارشهاي نسبتاً مفصّلى در شرح احوال و آثار او نوشتند. پس از
آن جرايد و مجلاّت و مجموعههاي فرهنگى به گفتوگو دربارة او پرداختند و
عبدالرّحمان جيلانى در ١٣٥١ق يادنامهاي با نام ذكري الدّكتور محمّد بن ابى
شنب در الجزاير انتشار داد. ظاهراً كاملترين شرح حال و كتابشناسى مربوط به
بن شنب آن است كه حاج صدوق در «دائرةالمعارف اسلام٧» نوشته است.
آثار: بن شنب كتابها و مقالات بسياري نوشته و شماري از متون كهن عربى را
تصحيح كرده است، از جملة آنهاست: ١. الا´مثال العاميّة الدّراجة فى الجزائر و
التّونس و المغرب٨، با ترجمة فرانسه، ٣ج، پاريس، ١٩٠٤م؛ ٢. تحفةالا´دب فى
ميزان أشعار العرب، الجزاير، ١٩٠٦، ١٩٢٨م، پاريس، ١٩٥٤م؛ ٣. «شخصيّتهايِ
مذكور در اجازة شيخ عبدالقادر فاسى٩»؛ ٤. «زندگى شهري مسلمانان الجزاير١٠»،
به فرانسه؛ ٥. ترجمة و نشر البستان، تأليف ابن مريم١١؛ ٦. «فهرست نسخههاي
خطى عربى مسجد جامع الجزاير١٢»؛ ٧. «واژههاي تركى و فارسى در لهجة
الجزايري»، به فرانسه١٣.
افزون براين شماري از آثار كهن عربى را به چاپ رسانده است و نيز تعدادي
مقاله از او دردست است كه در مجلاّت و مجموعهها انتشار يافته است ( ٢ EI).
وي ٦٤ مقاله از مقالات چاپ اول «دائرةالمعارف اسلام» را هم نوشته است.
بن شنب در شعر و نثر ادبى نيز گاه ذوق خود رابه آزمايش نهاده است در
اوراق بازمانده از او تعدادي قطعه و قصيده و متونى در نثر مسجّع به دست
آمده كه همه را عبدالرّحمان جيلانى در يادنامة وي به چاپ رسانيده است.
مآخذ: در متن مقاله. آذرتاش آذرنوش
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا