دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٢٦
| ابن ابی الشکر جلد: ٢ شماره مقاله:٨٢٦ |
اِبْنِ اَبى الشُّكْر، محيىالدّين ابوالفتح (يا ابوالكريم: مستوفى، ٨١٢)
يحيى بن معروف به حكيم مغربى (د ٦٨٢ق/١٢٨٣م)، منجّم و مهندس مسلمان. وي
اهل قُرطُبه بود و پس از آنكه فقه مالكى را در همان شهر فراگرفت، به دمشق
رفت و به خدمت الملكالنّاصر يوسف ايّوبى پيوست. وي در بغداد شرفالدين
هارون بن شمسالدين جوينى را نيز خدمت كرد (جواد، ١/١٠٦، به نقل از ابن
فوطى). چون هولاكو در ٦٥٨ق/١٢٦٠م به قتل الملكالناصر و همراهانش فرمان
داد، حكيم در ميان آنان بود و فرياد برآورد كه من به دانش آسمانها و
ستارگان و تنجيم آگاهم و سخنى با مَلك روي زمين دارم. به اين ترتيب ابن
ابى الشُّكر از كشته شدن نجات يافت. او را نزد هولاكو بردند. خان دستور داد
تا وي را نزد خواجه نصيرالدين طوسى فرستادند. ماجراي قتل ملكناصر و رهايى
ابن ابى الشُّكر از زبان خود وي به تفصيل نقل شده است.
ابن ابى الشّكر پس از ديدار با خواجه نصيرالدين به همكاري با او در رصدخانة
مراغه پرداخت (ابن عبري، ٢٨٠-٢٨١) و پس از مرگ خواجه نيز كار خويش را در
همانجا ادامه داد. ابن ابى الشّكر در هندسه، هيأت، حساب، ارصاد، علم ابعاد و
تقويم كواكب چيره دست بود. در مراغه احترام فراوان داشت و به تدريس طلاب
مىپرداخت و داراي مستمرّي از جانب سلطان بود، تاآنكهدرهمانجادرگذشت (جواد،
همانجا). كحاله ( معجم، ١٣/٢٢٤) مرگ او را در ٦٨٠ق و بغدادي اشتباهاً در
٢٧٢ق/٨٨٥م نوشته است (١/٣٥٤). اين اشتباه از آنجا سرچشمه گرفته است كه
حاجى خيلفه (١/١٨) در ذيل احكام تحاويل سنى العالم از ابومعشر بلخى ياد
كرده و تاريخ درگذشت او را ٢٧٢ق نوشته است و بغدادي همين رقم را تاريخ
مرگ ابن ابى الشكر پنداشته است.
آثار: ابن ابى الشّكر داراي آثار متعدد مهمى در نجوم و احكام آن است و
خوشبختانه نسخههايى خطى از آنها در كتابخانههاي ايران و جهان موجود است
كه به برخى از آنها به شرح زير اشاره مىشود: ١. احكام تحاويل سِنى
العالم (مرعشى، ٤/٣٥-٣٦؛ آستان قدس، ١٠/١٠٧- ١٠٩؛ كحاله، المنتخب، ٩٢). حاجى
خليفه (١/١٨) اين كتاب را شامل مقدمه، ٢٣ باب و خاتمه دانسته است، ولى
نسخههاي موجود چنين تقسيماتى را نشان نمىدهد، بلكه به فصلهاي مختلف
تقسيم شده است؛ ٢. احكام المواليد (آستان قدس، ٨/٢٩٢-٢٩٤)؛ ٣. احكام
النجوم، در طالع سال (محفوظ، ٦/٢٢)؛ ٤. ادوار الانوار يا زيج، شامل ٥ مقاله
(آستان قدس، ٨/١٩). ابن ابى الشكر اين زيج را در ٦٧٥ق/ ١٢٧٦م نوشته و در
مقدمة آن چنين آورده است: «اين زيج بعد از تحرير منازل اجرام علويّه
تأليف شد و مقادير ذاتيّة اجرام را با آلات صحيحة رصديّه آنچه در رصد
ايلخانيّه كه در ظاهرِ مراغه ساخته شده بود، به دست آورده و خود فهم
كرديم، بىآنكه از ديگران به نقل بشنويم در اينجا ضبط نموديم.»؛ ٥. تحرير
مخروطات، كهاصل آن از آپولونيوس پرگايى١
(سدة ٣ قم) است. نسخة ناقصى از اين كتاب كه در سدة ٨ق/١٤م كتابت شده، در
آستان قدس (١٠/٢٥-٢٦) موجود است. قسمتهايى از اين كتاب با ترجمة لاتينى آن
در ١٧١٠م طبع شده است (صفا، ١/٣٥١)؛ ٦. تحريراُكَر (آستانقدس، ٨/٣٧٤).
اصلآناز ثاوذوسيوس٢ (سدةاولم) بوده و قسطابن لوقاي بعلبكى (د ح
٣١٠ق/٩٢٢م) آن را به عربى برگردانيده و ثابت بن قرّة حرّانى (٢١١-
٢٨٨ق/٨٢٦ -٩٠١م) آن را اصلاح و ابن ابى الشكّر تهذيب و تحرير كرده است؛ ٧.
تسطيح اسطرلاب، در ٢ مقدمه و ١٣ فصل (سنا، ٤٨-٤٩؛ شورا، ٢/٣٥٩-٣٦٠)؛ ٨. الجامع
الصغير، در احكام نجوم (دوسلان، ٤٠٠ )؛ ٩. الدلالات على الاتّصالات و قوانات
الكواكب فى البروج الاثنى عشر (ششن، ٣/٦٩)؛ ١٠. الشّكل القطاع (آستان قدس،
٨/٢٢٩-٢٣٠)؛ ١١. المدخل المفيد و غنية المستفيد فى الحكم على المواليد، يا
اربع مقالات (شورا، ٢/١١٨- ١١٩، ١٩/٤٦٧-٤٦٩؛ مركزي، ٩/١١١٤- ١١١٥؛ آستان قدس،
١٠/١٠٧- ١٠٩، ١٦٨-١٧٠، ٨/٢٩٢- ٢٩٤). اين كتاب در ٤ مقاله و هر مقاله در چند
فصل، در احكام اقتران كواكب و تأثيرات نجومى در طوالع و مواليد تنظيم شده
است. مؤلف، مقالة اول را المدخل المفيد و مقالات بعدي را غنيةالمستفيد نام
نهاده است.
از ديگر آثار ابن ابى الشّكر عمدةالحاسب و غنية الطالب، تاج الازياج (كحاله،
معجم، ١٣/٢٢٤- ٢٢٥) و تحرير المجسطى ملخص المجسطى را ياد كردهاند كه اثر
آخري را براي غريغوريوس ملطى در ١٠ مقاله تأليف كرده بوده است (حاجى
خليفه، ٢/١٥٩٥-١٥٩٦).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ ابن عبري، ابوالفرج، تاريخ مختصر الدول، بيروت،
١٩٨٥؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، ايضاح المكنون، استانبول، ١٩٧٢م؛ جواد، مصطفى،
«اهتمام نصيرالدين طوسى با احياء الثقافة الاسلاميّة ايّام المغول»، يادنامه
خواجه نصيرالدّين طوسى، تهران، ١٣٣٦ش؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول،
١٩٤١م؛ سنا، خطى؛ شِشِن، رمضان، نوادر المخطوطات العربية فى مكتبات تركيا،
بيروت، ١٩٨٢م؛ شورا، خطى؛ صفا، ذبيح الله، تاريخ علوم عقلى در تمدن
اسلامى، تهران، ١٣٣٦ش؛ كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، بيروت،
١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ همو، المنتخب من مخطوطات المدينة المنورة، دمشق، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛
محفوظ، حسين على، «خزانة الدكتور حسين على محفوظ بالكاظمية فى العراق»، مجلة
معهد المخطوطات العربية، قاهره، ١٩٦٠م؛ مرعشى، خطى؛ مركزي، خطى؛ مستوفى،
حمدالله، تاريخ گزيده، به كوشش ادوارد برون، لندن، ١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ نيز:
De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣ - ١٨٩٥. بخش علوم
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا