دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨١٥
| ابن ابی زمنين جلد: ٢ شماره مقاله:٨١٥ |
اِبْنِ اَبى زَمَنَيْن، ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن عيسى بن محمد
ابراهيم مُرّي (٣٢٤-٣٩٩ق/٩٣٦-١٠٠٩م)، فقيه مالكى، محدّث، واعظ، اديب و شاعر
اندلسى. وي در اِلبيره١ زاده شد. ابن بشكوال (٢/٤٥٨) تبار او را از تَنَس
(شهري در الجزاير امروزي) و قاضى عياض (٤/٦٧٢) از ناحية عَدْوه (منطقهاي در
مغرب) از قبيلة نَفْزَه دانسته است. او نمىدانست كه چرا خاندانش به ابن
ابى زمنين شهرت يافتهاند و دراينباره مىگفت: به سبب هيبتى كه از پدر بر
دل داشتم جرأت اين پرسش را بر خود ندادم (ابن بشكوال، همانجا). وي ظاهراً
در آغاز حيات علمى خود، فقه و حديث را نزد پدرش كه فقيه بود، فرا گرفت
(قاضى عياض، ٤/٥٧١). سپس به قُرطبه سفر كرد و در آنجا سُكنى گزيد و با كسب
محضر اساتيد آن سامان يكى از بزرگان قُرطبه شد و كلام او مورد وثوق عام و
خاص گرديد (ذهبى، سير، ١٧/١٨٩). او در فقه مالكى صاحب فتوا بود (همو، العبر،
٣/٧١؛ ابن عماد، ٣/١٥٦) و آوازة كتابهايش مانند المنتخب در زمان حيات او همه
جا پيچيد (قاضى عياض، ٤/٦٧٣؛ مخلوف، ١٠١). ابن ابى زمنين عالمى وارسته و در
تهذيب خود كوشا و دقيق بود (ابن خاقان، ٢/٤٩) و شهرت او بيشتر به سبب
تأليفاتش در باب وعظ، زهد و اخبار نيكان است (پالنسيا، ٧١). او از سلطان دوري
مىگزيد و در وعظ از چنان بيان شيوا و مؤثري برخوردار بود كه قلبها را به سوي
خود جذب مىكرد (داوودي، ٢/١٦٦).
ابن ابى زمنين در بجّانه از سعيد بن فحلون حديث شنيد و مختصر ابن عبدالحكم
و نيز چند حديث را بر او خواند، و عموم روايات سعيد بن فحلون را از طريق
پدرش عبدالله بن عيسى فراگرفته بود. علاوه بر اين وي در قرطبه از محمد بن
معاوية قرشى، اسحاق بن ابراهيم، احمد بن مُطّرف، احمد بن شامة، وهب بن
مسرّة، ابن جزّار قروي، ابان بن عيسى ابن محمد، احمد بن حزم، ابن احمر،
احمد بن عطار، محمد بن قاسم بن هلال و ديگران حديث شنيد (ابن بشكوال،
همانجا؛ قاضى عياض، ٤/٦٧٢) و نزد ابوابراهيم و اسحاق طُليَطُلى فقه آموخت.
(همانجا؛ ابن فرحون، ٢/٣٢٣؛ ذهبى، سير، ١٧/١٨٨). اهل قرطبه و ديگران از او
فقه آموختند و ابوزكريا قليعى، ابوعمر بن حذّاء، حكم بن محمد، هشام بن سوار،
قاضى يونس، حسين بن غسّان، ابو عبدالله بن الحصار از او روايت كردند (قاضى
عياض، ٤/٦٧٢؛ قس: حُميدي، ١/١٠٠؛ مخلوف، ١٠١). ابن ابى زمنين سرانجام به
زادگاه خود اِلبيره بازگشت و در همانجا درگذشت (ابن بشكوال، همانجا).
از ابن ابى زمنين آثاري در دست است كه بيشتر به روش ابن ابى الدّنيا (ه
م) نوشته شده است (حميدي، همانجا). آنچه از اشعار وي در دست است، در زهد و
موعظه، توجه به مرگ و معاد و نكوهش دنياست (نيكل، و ثعالبى قسمتى از
اشعارش را آورده است (٢/٧١، ٧٢)؛ اما در اين مآخذ به جاي ابن ابى زمنين
به غلط ابن ريمين آمده است. آثار او عبارتند از:
الف - خطى: اصول السّنّة يا رسالة فى عقيدة اهل السّنّة، كه نسخهاي از آن
در روان كوشك استانبول است (سيد، ١/١٢٧؛ I/٣٣٥ S, )؛ GAL, مختصر تفسير ابن
سلاّم (ابن فرحون، ٢/٢٣٣)، يا تفسير القرآن GAL,S) همانجا). نسخة نادري از
اين تفسير در كتابخانة جامع قرويّين در فاس موجود است كه در ٣٩٥ق نوشته
شده و بر مصنّف قرائت شده است ( تذكرة النوادر، ٢٠)؛ قدوةالغازي (گيين
روبلس، .(٢٣٥
ب - چاپى: منتخب الاحكام، در فقه كه در ١٣٠٨ق/١٨٩١م در الجزاير به طبع
رسيده است (در بارة اين كتاب نك: خلاّف، ٢٢٥-٢٢٦).
آثار بسيار ديگري هم به او منسوب است كه در مآخذ و فهارس متعدد از آنها ياد
شده است.
مآخذ: ابن بشكوال، خلف، الصلة، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره، ١٩٥٥م؛
ابن خاقان، فتح، مطمح الا´نفس، قسطنطينه، ١٣٠٢ق/١٨٩٢م؛ ابن عماد،
عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق/١٩٣١م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج
المذهَب، به كوشش محمد احمد ابوالنور، قاهره، ١٩٧٤م؛ پالنسيا، آنخل گونزالس،
تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ تذكرة النوادر،
حيدرآباد دكن، ١٣٥٠ق/١٩٣١م؛ ثعالبى، عبدالملك، يتيمة الدهر، قاهره،
١٣٥٢ق/١٩٣٤م؛ حَميدي، محمد، جذوة المقتبس، به كوشش ابراهيم الابياري،
بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ خلاّف، محمد عبدالوهاب، «الفقيه ابن ابى زمنين و
مخطوطة منتخب الاحكام»، مجلة معهد المخطوطات العربية، س ٣٠، شم ١، ١٤٠٦ق؛
داوودي، محمد، طبقات المفسرين، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ذهبى، شمسالدين محمد،
سير اعلام النبلاء، به كوشش شُعيب ارنؤوط و محمد نعيم عرقوسى، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ همو، العبر، به كوشش فؤلد سيد، كويت، ١٩٦١م؛ سيد، فؤاد، فهرس
المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ قاضى عياض، ابوالفضل، ترتيب المدارك، به
كوشش احمد بكير محمود، بيروت، ١٩٦٧م؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت،
١٣٤٩ق/ ١٩٣٠م؛ نيز:
GAL, S; Guill I n Robles, F., Catalogo de los Manuscritos Arabes, Madrid, ١٨٨٩;
Nykl, A. R., Hispano - Arabic Poetry, Baltimore, ١٩٤٦. احمد بادكوبة هزاوه
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا