دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨١٤
| ابن ابی زرع جلد: ٢ شماره مقاله:٨١٤ |
اِبْنِ اَبى زَرْع، ابوالحسن على بن عبدالله يا على بن محمد بن احمد بن
عمر فاسى، مورخ مغربى (د پس از ٧٢٦ق/١٣٢٦م). از احوال او همين قدر
مىدانيم كه در فاس به توثيق و ارزيابى احاديث اشتغال داشت و در آن كار
وي را به عدل ستودهاند (فروخ، ٦/٤٠٧). اثر معروف و موجود او الانيس المطرب
بروض القرطاس فى اخبار ملوك المغرب و تاريخ مدينة فاس است كه به قرطاس
نيز شهرت دارد. گروهى بر اين عقيدهاند كه قرطاس مصحّف فرطاس است و آن
نام باغى است در فاس كه گفته شده زيري بن عطية المغراوي فرمانرواي مغرب
در سدة ٤ق/١٠م به دست خود آن را احداث كرده بوده است (عبادي، ٣٤٨).
قرطاس عموماً در تاريخ مغرب و خصوصاً در تاريخ شهر فاس نوشته شده است و
رخدادهاي دوران حكومت دولتهاي ادريسى حسنى، زناته، مرابطين، موحدين و
مرينيّين را، از سده ٢ق/٨م تا ٧٢٦ق يعنى روزگار سلطان ابوسعيد عثمان بن
يعقوب مرينى، در بر دارد. وي در اين كتاب نخست هر دولتى را با ذكر نسب،
قبايل و مراحل تأسيس آن آورده، سپس به شرح حال هر يك از سلاطين آن
دولت به تفصيل و با ذكر نام و نسب، لقب، شمايل، صفات، مادر، فرزندان،
حاجب، وزير، قضات، پزشكان، فقيهان و جز آنها پرداخته است. سرانجام رخدادهاي
اجتماعى و اقتصادي آن روزگار، وفيات اعيان، وضع نرخها، بروز بيماريها و
حوادث طبيعى را ياد كرده است. اين كتاب چندين بار به چاپ رسيده است. بار
اول در ١٣٠٣ق/١٨٨٦م پس از آن مكرر در فاس و نيز در رباط در ١٣٥٥ق/١٩٣٦م
طبع گرديده و به زبانهاي لاتين (توسط تورنبرگ١، اوپسالا٢،١٨٤٣-١٨٤٦م)،
آلمانى (بهوسيلة دُمبى٣، آگرام٤، ١٩٧٤-١٧٩٧م)، پرتغالى (به سعى مورا٥،
ليسبون، ١٨٢٤م)، فرانسه، (توسطّ بوميه٦، پاريس، ١٨٦٠م) و اسپانيايى
(بهوسيله هويسى٧، والانس٨، ١٩٤٨م) ترجمه شده است II/٣١٢) GAL, ; ٢ EIII/٣٣٩
S, .(GAL,
گروهى تأليف قرطاس را به صالح بن عبدالحليم نسبت دادهاند، و برخى نيز از
دو تأليف به نام قرطاس ياد كردهاند كه پذيرفته نيست (نك: مقدمة ناشر بر
نسخه چاپى انيس المطرب، ٥). بيشتر مورخانى كه از اين كتاب استفاده و نقل
كردهاند، از ابن ابى زرع، مؤلف آن نيز نام بردهاند (ابن خلدون، ٤/٢٩،
٦/٣٧٢؛ قلقشندي، ٥/١٨٩؛ ناصري، ١/٦٢، ١٥٣، ١٧٥، ٣/٨، ٤٤، ٩٦). ناصري حتى سال
ختم تأليف كتاب (٧٢٦ق) را نيز تصريح كرده، اما نام آن را الانيس المغرب
القرطاس فى اخبار ملوك المغرب و تاريخ مدينة فاس آورده است كه ظاهراً
تحريفى از نام اصلى كتاب است (٣/١٨٠). ابن خطيب نيز از تاريخ ابن ابى
زرع نقل كرده، ولى آن را روض القرطاس ناميده است (١/٨٠).
از ديگر تأليفات ابن ابى زرع كتاب الذخيرة السنية فى تاريخ دولة المرينية
(نك: مقدمة قرطاس، ٧) و نيز ازهار البستان فى اخبار الزّمان، يا به ضبط
حاجىخليفه (٢/٩٦٢) زهرة البستان فى اخبار الزمان است كه خود از كتاب اخير
با صفت كتاب بزرگ (كتابنا الكبير) ياد كرده است (١٩، ١٣١).
مآخذ: ابى ابى زرع، على، الانيس المطرب بروض القرطاس فى اخبار ملوك
المغرب و تاريخ مدينة فاس، رباط، ١٩٧٢م؛ ابن خطيب، لسانالدين، الاحاطة فى
اخبار غرناطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٩٥٥م؛ ابن خلدون،
تاريخ، بيروت، ١٩٥٩م؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١، ١٩٧١م؛
زيدان، جرجى، تاريخ آداب اللغة العربية، قاهره، ١٩٥٧م، ٣/٢٢٣؛ عبادي، مختار،
فى تاريخ المغرب و الاندلس، بيروت، ١٩٧٨م؛ فروخ، عمر، تاريخ الا¸داب
العربى، بيروت، ١٩٨٣م؛ قلقشندي، احمد، صبح الاعشى، قاهره، مؤسسة المصرية
العامة التّرجمة؛ ناصري، احمد، الاستقصا، به كوشش جعفر ناصري و محمد ناصري،
دارالبيضا، ١٩٥٤م؛ نيز:
EI ٢ ; GAL; GAL, S. محمدآصف فكرت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا