دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٠٦
| ابن ابی ذئب جلد: ٢ شماره مقاله:٨٠٦ |
اِبْنِ اَبى ذِئب، ابوحارث، محمد بن عبدالرحمان بن مغيرة بن حارث بن ابى
ذئب (٨٠ -١٥٩ق/٦٩٩ -٧٧٦م)، محدث، فقيه و قاضى مدنى. وي از طائفة قريش بود
و مادرش بُرَيْهَة بنت عبدالرحمان بن حارث بود (خطيب بغدادي، ٢/٢٩٦-٢٩٧).
به گفتة ابن خلكان ابن ابى ذئب از جمله مشاهير و راويان حديث هم عصر
مالك بن انس بود و بين آن دو الفت و مودت زيادي وجود داشت (٤/١٨٣). احمد
بن حنبل او را مردي صالح، صدوق، ثقه، آمر به معروف و همانند سعيد بن
مُسَيّب و افضل از مالك بن انس دانسته است (خطيب بغدادي، ٢/٢٩٨). ابن
ابى ذئب در برخورد با خلفاي زمان صريح و در گفتن سخنِ حق شجاع بود
(همانجا؛ نووي، ١/٨٦؛ ذهبى، تدكرة الحفاظ، ١/١٩٢؛ ابن حبان، ٧/٣٩٠-٣٩١).
او از فقهاي شهر مدينه بود و در مسائل دينى فتوا مىداد (همانجا؛ خطيب
بغدادي، ٢/٣٠١- ٣٠٥؛ نووي، همانجا) و مدتى هم منصب قضا داشت (ابن نديم،
٢٢٥).
ابن ابى ذئب از افرادي نظير حارث بن عبدالرحمان (دايى خود)، شُعبه مولى
ابن عباس، مُغيره (برادر خودش)، سعيد مَقُبري، زُهْري، صالح بن كثير،
عجلان مولى المشمعل، ابا جابر بياضى، محمد بن قيس، شُرَحبيل بن سعد و صالح
بن نبهان حديث نقل كرده است (ابن حجر، ٩/٣٠٣-٣٠٤؛ مزي، ١٦/٤٤٢-٤٤٣).
همچنين راويانى چون ابن مبارك، يحيى بن سعيد قَطّان، احمد بن يونس
يَرْبوعى، ابن ابى فُدَيْك، شَبابة بن سَوّار و ابو نُعَيْم از او احاديثى
را روايت كردهاند (ذهبى، سيراعلام النبلاء، ٧/١٤٠؛ نووي، ١/٨٦).
برخى او را قَدَري دانستهاند. ابن حبان مىنويسد مالك به سبب قَدَري بودن
او از وي دوري مىجست (٧/٣٩١). ذهبى نيز نوشته است كه سليمانى او را از
قَدَريان شمرده، در حالى كه، واقدي و ديگران اين امر را انكار كردهاند (
ميزان الاعتدال، ٣/٦٢٠).
از جمله ويژگيهاي ابن ابى ذئب اين بود كه روايات و احاديث را حفظ مىكرد و
كتاب و دفتر يادداشتى نداشت (ابن معين، ٢/٥٢).
دربارة ابن ابى ذئب كتابى به نام اخبار ابن ابى ذئب در دست است كه
سليمان ربعى (د ٣٧٩ق/٩٨٩م) آن را جمعآوري نموده است (العش، ٢١٩؛ I(١)/٢٠٤
.(GAS, نيز كتابى به نام السنن مشتمل بر مسائل فقهى نظيرِ صلات، صيام و
زكات به وي منسوب است (ابن نديم، ٢٢٥).
ابن ابى ذئب در زمان خلافت مهدي عباسى در ٧٩ سالگى در حالى كه از بغداد
عازم مدينه بود، در حيره درگذشت، و در كوفه به خاك سپرده شد (خطيب
بغدادي، ٢/٣٠٤- ٣٠٥).
مآخذ: ابن حبان، محمد، الثقات، حيدر آباد دكن، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابن حجر، احمد،
تهذيب التهذيب، حيدر آباد دكن، ١٣٢٦ق/١٩٠٨م؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ
بغداد، بيروت، دارالكتب العربى؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، به كوشش احسان
عباس، بيروت، ١٩٦٨م؛ ابن معين، يحيى، معرفة الرجال، به كوشش محمد مطيع
الحافظ، دمشق، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن نديم، الفهرست، به كوشش فلوگل، لايپزيگ،
١٨٧١م؛ ذهبى، شمسالدين محمد، تذكرةالحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو،
سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و على ابوزيد، بيروت، ١٤٠٥ق/
١٩٨٥م؛ همو، ميزان الاعتدال، به كوشش على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/
١٩٦٢م؛ العش، يوسف، فهرس مخطوطات دارالكتب الظاهرية، دمشق، ١٣٦٦ق/ ١٩٤٧م؛
مزي، يوسف، تهذيب الكمال، نسخة عكسى؛ نووي، محيىالدين، تهذيب الاسماء و
اللغات، قاهره، ادارةالطباعة المنيرية؛ نيز:
GAS.
اكبر يحيىآبادي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا