دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٠٣
| ابن ابی الدنيا جلد: ٢ شماره مقاله:٨٠٣ |
اِبْنِ اَبِى الدُّنيا، ابوبكر عبدالله بن محمد بن عُبَيْد بن سُفيان بن
قَيس قُرَشى (٢٠٨-٢٨١ق/٨٢٣ -٨٩٤م)، راوي و محدّث. وي حديث را از راويان
بسيار، از آن ميان محمد بن حسين بُرْجُلانى، ابويوسف احمدبن جميل مروزي و
على بن جَعْد جوهري فراگرفت (خطيب بغدادي، ١٠/٨٩؛ ابن ابى حاتم، ٥/١٦٣).
ذهبى ضمن اشاره به اينكه نخستين استادِ او سعيد بن سُليمان سَعْدويه
واسطى بوده، گروه بىشماري از آنان را نام برده است (١٣/٣٩٧-٣٩٩). كسانى
چون حارث بن ابى اسامه، محمد بن خلف وكيع، محمد بن خلف بن مرزبان،
عبيدالله بن عبدالرحمان السكري و عمربن سعد قراطيسى از وي حديث نقل
كردهاند (براي فهرست راويان پس از او نك: خطيب بغدادي، همانجا؛ ابن ابى
يعلى، ١/١٩٢-١٩٣؛ ابن حجر، ٦/١٢، ١٣).
ابن ابى الدنيا در روزگار خود واعظ و سخنور مشهوري بود و زندگى مُنزّهى داشت
و از احترام ويژهاي برخوردار بود. آثار بازمانده از او كه تلفيقى از شعر و
ادب و حديث است، نشانگر آن است كه وي به تهذيب اخلاق عشق مىورزيده
است. از اين رو در بين آثار او كتابهايى در نكوهش تنگ چشمى، ستمكاري،
هوسرانى، رشكورزي، ناسزاگويى و پرستش سراي ناپايدار اختصاص يافته است.
طوسى (ص ١٩٤) و اردبيلى (١/٥٠٣) او را «عامى مذهب» معرفى كردهاند و بغدادي
او را شافعى مذهب خوانده است (١/٤٤١). وي بهرغم اينكه پدرانش از موالى
بنى اميه بودند، در اواخر عمر به سبب شهرت و آوازة نيكو معلم چندتن از
فرزندان خلفاي عباسى شد (خطيب بغدادي، ١٠/٨٩؛ ابن جوزي، ٥/١٤٨). وي در
جمادي الاول ٢٨١/اوت ٨٩٤ در بغداد درگذشت. يوسف بن يعقوب قاضى بن اسماعيل
بصري بر جنازة او نمازگزارد، آنگاه در شونيزيه به خاك سپرده شد و خطيب
بغدادي، ١٠/٩١؛ ابن جوزي، ٥/١٤٩؛ ابن كثير، ١١/٧١). اسماعيل بن اسحاق قاضى
دربارة او گفته است: «دانش بسياري همراه با او مرد» (خطيب بغدادي، همانجا).
ابن ابى الدنيا تأليفات بسيار داشته و ابن جوزي (٥/١٤٨) شمار دست نوشتههاي
او را بيش از ١٠٠ دانسته است. سبط بن جوزي بيش از ١٣٠ اثر او را شخصاً
مىشناخته است ( ٢ EI). ابن كثير بنابر روايتى تعداد تأليفات منسوب به وي
را نزديك به ٣٠٠ اثر نوشته است (١١/٧١).
با بررسى فهارس نسخ خطى موجود در مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى ٥٥ كتاب و
رساله منسوب به ابن ابى الدّنيا شناخته شده است كه ١٤ اثر از اين تعداد
تاكنون چاپ و نشر يافته و بقيه به صورت دستنويس در كتابخانههاي كشورهاي
مختلف موجود است. برخى از عناوين نسخ خطى آثار وي اينهاست: الاربعين
حديثاً اعطاء السائل ( آلوارت، شم ٥٣٨٨ )؛ اهوال اقيامة (ظاهريه، علوم قرآنى،
٢/٢٢٨)؛ التهجد و قيام الليل (سيد، ١/١٧٩)؛ حلم معاويه (ظاهريه، تاريخ، ٩٤)؛
ذم الدنيا (همان، علوم قرآنى، ٢/٢٤٠)؛ العزلة والانفراد (سيد، ١/١٨٢)؛ فضل شهر
رمضان I/٢٤٨) S, )؛ GAL, مداراة الناس ( آلوارت، شم (٢ )٥٤٣٦ )؛ المطر و الرعد و
البرق و الريح (كوپريلى، ١/٢٠٠)، الهمّ و الحزن I/٢٤٨) S, )؛ GAL, هواتف
الجنّ (خديويه، ١/٤٤٩).
آثار چاپ شده وي اينهاست: الاولياء (قاهره، ١٩٣٥م)؛ التوكل على الله
عزوجل (بيروت، ١٩٨٧م)؛ حسن الظن بالله (قاهره، ١٩٣٥)؛ الحلم و ذم الفحش
(قاهره، ١٩٣٥م)؛ ذم الملاهى، رابسون اين اثر را در ١٩٣٨م به همراه بوارق
الالماع مجدالدين طوسى غزالى ترجمه و منتشر كرده است؛ الشكر (قاهره،
١٩٧٨م)، نخستين چاپ انتقادي اين كتاب به كوشش احمد بن محمد طاحون صورت
گرفته است؛ الصمت و آداب اللسان، عبدالرحمان خلف چاپ انتقادي اين كتاب
را در ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م در بيروت منتشر كرده است؛ العقل و فضله (قاهره،
١٩٤٦م)؛ الفرج بعد الشدة، در ١٣١٣ق در اللهآباد، در ١٣٢٣ق در احمدآباد، در
١٩٠٦م در قاهره و در ١٩٨٧م با تعليقات ابى حنيفه عبيدالله بن عاليه در
قاهره به چاپ رسيده است؛ قضاءالحوائج و بعض الاصطناع (قاهره، ١٩٣٥م)؛
مجانى الدعوة (بمبئى، ١٩٧٢م)؛ مجموعة رسائل لابن ابى الدنيا (قاهره،
١٩٣٥م)؛ مقتل اميرالمؤمنين، به كوشش عبدالعزيز طباطبائى، ١٤٠٨ق؛ مكارم
الاخلاق، به كوشش جيمز بلمى، بيروت، ١٩٧٣م؛ المنتقى من كتاب الرهبان، در
١٩٥٦م به كوشش صلاحالدين المنجد در قاهره به چاپ رسيده است؛ من عاش
بعدالموت (بيروت، ١٩٨٧م)؛ اليقين (بيروت، ١٩٨٦م).
براي آگاهى بيشتر از نام و مشخصات تأليفات وي به «معجم مصنفّات ابن ابى
الدنيا» (منجّد) مراجعه شود.
مآخذ: ابن ابى حاتم، محمد، الجرح و التعديل، حيدرآباد دكن، ١٣٧١ق/ ١٩٥٢م؛
ابن ابى الدنيا، عبدالله، مكارم الاخلاق، به كوشش جيمز بلمى، بيروت،
١٣٩٢ق/ ١٩٧٣م؛ ابن ابى يعلى، محمد، طبقات الحنابلة به كوشش محمد حامد
الفقى، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم، حيدرآباد دكن،
١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م؛ ابن حجر، احمد، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٥- ١٣٢٧ق؛
ابن كثير، الداية و النهاية، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛ اردبيلى، محمد، جامع الرواة،
قم، ١٣٣١ش؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، هدية العارفين، استانبول، ١٩٥١- ١٩٥٥م؛
خديويه، خطى؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، بيروت، دارالكتب العربية،
ذهبى، شمسالدين محمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنوُوط و على
ابوزيد، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ سيد، خطى؛ طوسى، محمد، فهرست، به كوشش محمود
راميار، مشهد، ١٣٥١ش؛ ظاهريه، خطى، (ادب، تاريخ، علوم قرآنى، مجاميع)؛
فهرس التمهيدي لمخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٤٨م؛ كوپريلى، خطى؛ منجد،
صلاحالدين، «معجم مصنفات ابن ابى الدنيا»، مجلة مجمع اللغة العربية بدمشق،
س ٤٩، شم ٣، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ نيز:
Ahlwardt; EI ٢ ; GAL, S. بخش كتاب شناسى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا