دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٩٣
| ابن ابی حجه جلد: ٢ شماره مقاله:٧٩٣ |
اِبْنِ اَبى حِجّه، ابوجعفر احمد بن محمد قيسى قرطبى معروف به ابن ابى
حِجَّة (٥٦٢ -٦٤٣ق/١١٦٧- ١٢٤٥م)، محدث، قاري، نحوي و قاضى اندلسى. اگرچه
بعضى از متأخرين او را ابن حِجَّة ناميدهاند (خوانساري، ١/٣١٩) اما با توجه
به ثبت ابن ابّار (١/١٢٣) و سيوطى (ص ١٦٧) از متقدمين و نيز حاج خليفه
(١/٥٩٩) و مخلوف (ص١٨٢) وي مشهور به ابن ابى حِجّة بوده است. وي قرآن و
ادبيات عرب را در زادگاه خويش قرطبه فراگرفت و نزد علماي آن ديار به
استماع حديث پرداخت (سيوطى، ١٦٧). بزرگ ترين استاد وي قرائت قرآن و
روايات ابوالقاسم عبدالرحمان شرّاط قرطبى (د ٥٨٦ق/١١٩٠م) است (ابن ابار،
١/١٢٣). او از ابوالوليد هشام بن عبدالله حاكم (د ٦٠٣ق/١٢٠٦م) حديث شنيده و
اجازه گرفته است، چنانكه از خلف بن عبدالملك بن بشكوال (د ٥٧٨ق/١١٨٢م) و
ابوالعباس مجريطى و ابو محمد بن حَوْطِالله (د ٦١٢ق/١٢١٥م) و ديگران نيز
روايات اندكى شنيده است (همانجا؛ سيوطى، ١٦٧). وي در قرطبه در صدر مدرسان
قرائت قرآن و عربى قرار داشت (ابن ابار، ١/١٢٣) و پس از سقوط قرطبه به دست
مسيحيان، ابن ابى حجة به اشبيليه رفت و قاضى و خطيب آن شهر شد (همانجا).
وي هنگامى كه قصد داشت از اشبيليّه با كشتى به شهر سبته برود، خود و
خانوادهاش اسير روميان شدند و به مَيورقه (يا مَنورقه: سيوطى، ١٦٧) منتقل و
با پرداخت فديه آزاد شدند (سيوطى، همانجا)، اما ابن ابى حجة پس از ٣ روز در
ميورقه بر اثر شكنجة روميان جان سپرد (ابن ابار، همانجا). بر طبق بعضى
روايات وي بر روي دريا پيش از رسيدن به ميورقه در زير شكنجه كشته شده
است (ابن جزري، ١/١٣٦). ابن ابار برخى از آثار او را به اين شرح نام برده
است: منهاج العباد، تسديد اللسان لذكر انواع البيان فى العربية تفهيم
القلوب آيات علاّم الغيوب، مختصر التبصرة (١/١٢٣) و سيوطى از كتاب الجمع
بين الصحيحين (ص ١٦٧) نام برده است. در فهارس اثري از اين كتابها نيست.
ابن ابى حجة طبع شعر داشته و سيوطى (ص ١٦٧) شعر او را سست خوانده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره،
١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، بيروت،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛ خوانساري،
محمدباقر، روضاتالجنات، تهران، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ سيوطى، جلالالدين، بغيةالوعاة،
به كوشش محمد امين خانجى، قاهره، ١٣٢٦ق، مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية،
بيروت، ١٣٤٩ق.
على رفيعى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا