دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٨٤
| ابن ابی البيان جلد: ٢ شماره مقاله:٧٨٤ |
اِبْنِ اَبى الْبَيان، داوودبنسليمانبن ابىالفرج، مكنّى به ابوالفضل و
ملقّب به سَديدالدّين، پزشك و داروساز يهودي تبارِ مصري (٥٥٦ -
٦٤٠ق/١١٦١-١٢٤٢م).
كهنترين منبع دربارة اين پزشك، اثر ابن ابى اصيبعه است كه شاگرد و سپس
همكار وي در بيمارستان ناصري قاهره بوده است. به گفتة او (٢/١١٨، ١١٩) ابن
ابى البيان در قاهره زاده شد و فنون پزشكى را نزد هبةالله بن جُميّع و
ابوالفضائل بن ناقد فراگرفت و در بيمارستان ناصري به كار طبابت و تدريس
مشغول شد. در تشخيص و مداواي بيماريها، بهويژه درمان همزمان چند بيماري در
يك شخص مهارتى بسزا داشت. احاطة وي به نظريات جالينوس در طب مورد ستايش
واقع شده است. او همچنين در تركيب انواع داروها و داروشناسىِ كاربردي
تواناترين پزشك روزگار خود به شمار مىرفت. و چندي نيز پزشك مخصوص العادل
ابوبكر ايّوبى بود (همانجا). ابن ابى البيان بيش از ٨٠ سال زندگى كرد
(صفدي، ١٣/٤٦٧).
آثار:
١. اقراباذين، مهمترين تأليف او در داروسازي و مشتمل بر ١٢ بخش است كه
درآن نام داروهايگوناگون و رايج دربيمارستانها و داروخانهها مصر، عراق و
شام گرد آمده است. ابن ابى اصيبعه (٢/١١٩) اين كتاب را نزد خود ابن ابى
البيان خوانده و به راهنمايى او به تصحيح آن پرداخته است. كوهين العطار
داروساز يهودي معاصر ابن ابى البيان (اشپولر، (١)/٣٠٩ ؛ IV ظاهريه، ٤٦٩) نيز
اين كتاب را ستوده است. از اشارات ابن ابى اصيبعه و صفدي آشكار مىشود كه
عناوينى از قبيل: دستور الادوية المركّبة (حاجى خليفه، ١/٧٥٣؛ كحاله، ٤/١٣٦)؛
الدستور البيمارستانى فى الطب (ظاهريه، اشپولر، همانجاها؛ I/٨٩٦ S, GAL, I/٦٤٧
و جز اينها عنوانهايى ثانوي است كه بعداً و به وسيلة ديگران، بدان كتاب
داده شده است. اشتباه بغدادي (١/٣٦٠) و احتمالاً به تبعيت از وي، كحاله
(همانجا) كه دو كتاب جداگانه يكى به نام الاقراباذين و ديگري به نام
دستور الادوية المركّبة، به وي نسبت دادهاند، از همين جا منشأ گرفته است.
اسباث١، اقراباذين را در مجلة المجمع العلمىالمصري، ١٩٣٢-١٩٣٣م،شم١٥،
بهعنوان الدستورالبيمارستانى فى الادوية المركبة، به چاپ رسانيده است. بخش
يازدهم آن كه مشتمل بر داروهاي دندان پزشكى است، نخست به وسيله «لوي٢»
در مجلة يانوس٣ ،١٩٦١م، شم ٤٩، وسپس بهوسيلة شپيس٤ درآرشيو زودهوف،٥ ١٩٦٢م،
شم ٤٦، مورد كندوكاو علمى قرار گرفته است ( ٢ EI).
٢. رسالة المُجَرّبات، اين اثر دربارة نسخههاي پزشكى آزمايش شدهاي است كه
ابن ابى البيان خود در مداواي بيماران بارها آنها را تجربه كرده و سرانجام
به شكل دارونامهاي درآورده است. نسخهاي خطى از آن در كتابخانة بادليان
موجود است ، GAL) همانجا). كوهين العطار همين دارونامه را مجدداً تنظيم كرده
وآن را منهاج الدكّان ناميده است ( جودائيكا، .(V/١٣٥٦
٣. مختارات من كتاب الحاوي، نسخة خطى آن گويا منحصراً در كتابخانة چستربيتى،
شم ٣٠٢٩ ، موجود است (آربري، ؛ I/١١ اشپولر، .(IV(١)/١٣٠
٤. تعاليق على كتاب العلل و الاعراض لجالينوس، ابن ابى اصيبعه (٢/١١٩) و
ديگران مانند لكلرك و كحاله (٤/١٣٦) كتابى را با اين عنوان از آثار ابن ابى
البيان شمردهاند، اما تاكنون وجود نسخهاي از آن در كتابخانهها گزارش نشده
است.
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، به كوشش امرؤالقيس بن الطحان،
قاهره، ١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ بغدادي، اسماعيل پاشا، هدية العارفين، استانبول،
١٩٥١م؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛ صفدي، خليل، الوافى
بالوفيات، به كوشش محمد الحجيري، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ظاهريه، خطى؛
كحاله، عمر رضا، معجم المؤلّفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ نيز:
Arberry, J. Arthur, A Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin, ١٩٥٥; EI ٢ ;
GAL;GAL,S; Judaica; Leclerc.L., Histoire de la m E decine arabe, New York, ١٩٧١;
Spuler, B., Handbuch der Orientalistik Die Medizin im Islam, Leiden, ١٩٧٠.
غلامرضا جمشيدنژاد
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا