دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٨٢
| ابن ابی اصيبعه جلد: ٢ شماره مقاله:٧٨٢ |
اِبْنِ اَبى اُصَيْبِعه، رشيدالدين ابوالحسن على بن خليفة بن يونس خزرجى
انصاري (٥٧٩ -٦١٦ق/١١٨٣-١٢١٩م)، پزشك، موسيقىدان و اديب، در حلب زاده شد.
در كودكى، همراه پدر و برادرش قاسم - پدر احمد بن قاسم بن ابى اصيبعه
مؤلف عيون الانباء - به مصر رفت. در قاهره، نزد صالح بن احمد بن ابراهيم
عرشى مقدسى، قرآن و حساب آموخت و نزد جمالالدين بن ابى الحوافر، رئيس
الاطباي مصر، به آموزش پزشكى از جمله بعضى از رسايل شانزده گانة جالينوس
پرداخت و سپس در بيمارستان ناصري به كارآموزي مشغول شد. در اثناي اين كار،
چشم پزشكى را نيز فرا گرفت و نزد قاضى نفيسالدين زبير، چشم پزشك آن
بيمارستان، كارآموزي كرد و زير نظر او به جراحى پرداخت. در عين حال، نزد
شيخ موفقالدين عبداللطيف بن يوسف بغدادي، دوست پدرش كه در آن هنگام در
قاهره به سر مىبرد، حكمت و ادبيات عرب آموخت. همچنين نزد ابومحمد بن
جعدي، نجوم و نزد ابن ديجور مصري و صفىالدين ابوعلى بن تبّان، موسيقى را
فرا گرفت؛ آنگاه، با بزرگان اين فن از جمله شهابالدين نَقجُوانى
(نخجوانى) و شجاع الدين بن حصن بغدادي آشنا شد و بسياري از رسايل موسيقى
عربى و فارسى را نزد ايشان خواند. از او به عنوان ماهرترين عودنواز و خوش
صداترين خوانندة روزگار خويش نام برده شده است. وي همچنين، نزد سديدالدين
منطقى به آموزش حكمت ادامه داد.
در ٥٩٧ق/١٢٠١م همراه پدر به دمشق بازگشت و در بيمارستان نوري كه نورالدين
بن زنگى (د ٥٧٠ق/١١٧٤م) در آن شهر بنا كرده بود، به كار پرداخت و در آنجا
نيز بر معلومات پزشكى خويش افزود. رضىالدين يوسف بن حيدرة الرّحبى، پزشكى
از دوستان پدرش، در دمشق مىزيست و على با وي در مسائل پزشكى مباحثه
مىكرد (ابن ابى اصيبعه، ٣/٤٠٢-٤٠٤). طى اين سالها، على نزد موفقالدين
بغدادي مذكور كه در دمشق ساكن شده بود، همچنان به فراگيري حكمت ادامه داد
و نزد گروهى از ادبا، مانند زينالدين بن معطى و تاجالدين بن حسن كندي،
ادبيات عرب مىآموخت (همانجا). در رمضان ٦٠٥ق الملك المعظم عيسى بن احمد
بن ايوب كه از جانب پدر بر دمشق و برخى مناطق پيرامون آن فرمان مىراند،
او را به نزد خويش خواند و گرامى داشت. على به علتى ناروشن در خدمت او
نماند و همراه پدر نزد حاكم بعلبك، الملك الامجد مجدالدين بهرام شاه كه هر
دو را به نزد خويش خوانده بود، رفت. الملك الامجد براي آنان حقوق و
مستمرّي معيّن كرد و على براي او ٤ مقاله در حساب، زير عنوان الموجز المفيد
نوشت (همو، ٤٠٤- ٤٠٥). در ٦١٠ق/١٢١٣م ميان الملك الامجد و گروه صليبى معروف
به ميهمان نوازان١ جنگى رخ داد. الملك المعظم به ياري الامجد به بعلبك
شتافت و پس از خاتمة جنگ، على بن خليفه را با خود به دمشق بازگرداند و او
را پزشكخود ساخت وبراياو مستمري مستمري و جامگى معين كرد. دو تن از
برادران المعظم، يعنى الملكالكامل محمد، حكمران مصر و الملك الاشرف موسى
حكمران جزيره نيز براي درمان، به على بن خليفه مراجعه مىكردند (همو، ٤٠٧-
٤٠٨). على چند روزي به فرمان المعظم، دبير لشكر شد و چون دريافت كه اين
كار وقتى براي مطالعه و اشتغال به علوم عقلى براي وي باقى نمىگذارد، از
او خواست وي را معاف دارد و المعظّم نيز موافقت كرد. در ٦١١ق كه المعظّم
به سفر حج رفت، على بن خليفه نيز همراه وي بود (همو، ٤٠٨).
در ٦١٤ق در نتيجة حملة صليبيان و اشتغال امراي ايّوبى به جنگ و حركت
المعظّم به سوي نابلس، على نخست نزد الملك العادل (پدر المعظم كه او هم
در دمشق مىزيست) رفت و چندي بعد همراه الملكالناصر داوود بن الملك
المعظم، دمشق را ترك گفت. على در عَجْلون بيمار شد و مدتى آنجا ماند. در
محرم ٦١٥ الملك العادل او را به دمشق خواند و رياست دو بيمارستان اين شهر
را به عهدة وي نهاد. على در دمشق مجلس درس داير ساخت و گروهى را پزشكى
آموخت و خود نزد عَلَمالدين قيصر بن ابى القاسم كه در علوم رياضى علامة
زمان خود به شمار مىرفت، به آموزش هيأت پرداخت و در ٢٠ رمضان ٦١٥ در همين
شهر به دست شيخ صدرالدين بن حمويه، خرقة تصوف پوشيد (همو، ٤٠٨-٤٠٩).
در ٦١٦ق الملك الصالح اسماعيل بن الملكالعادل از على بن خليفه خواست
براي درمان مادرش به بُصْري برود. على به آن شهر رفت و بيمار را در مدت
كوتاهى درمان كرد، اما خود دچار بيماري شده به دمشق بازگشت و در همانجا
درگذشت (همو، ٤١٠).
على بن خليفه علاوه بر عربى، زبانهاي فارسى و تركى را نيز آموخته بود. به
اين دو زبان سخن مىگفت و به عربى و فارسى شعر مىسرود (همو، ٤٠٤).
آثار او از اين قرار است: الموجز المفيد فى علم الحساب؛ كتاب فى الطّب،
شامل مسائل كلى پزشكى و شناخت بيماريها و علل و راه درمان آنها؛ كتاب طبّ
السّوق، شامل توضيحاتى دربارة بيماريهاي شايع و درمان آنها با وسايل ساده؛
مقالة فى نسبة النّبض و موازنته الى الحركات الموسيقاريّة؛
لهخُلقتالجبال؛كتاب الاسطقسات؛ تعاليق و مجرّبات فى الطب. (همو، ٤٢٣).
مآخذ: ابن ابى، اصيبعه، احمد، عيون الانباء فى طبقات الاطباء، بيروت،
دارالفكر، ١٣٣٧ق، ٣/٤٠٢-٤٢٣؛ بغدادي، اسماعيل، ايضاح المكنون، استانبول،
١٣٦٤ق، ٢/٢٦٢-٣١١، ٣٣١؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م، ص ١٨٩٩،
محمد باقر، روضات الجنات، بيروت، ١٣٩٢ق، ٥/٢٥٩-٢٦٣.
بخش علوم
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا