دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٥٠
| ابشين جلد: ٢ شماره مقاله:٧٥٠ |
اَبْشين، يكى از دو شهر بزرگ و پايتخت قديم ولايت غَرجستان در افغانستان.
نام اَبشين در متون مختلف به صورتهاي گوناگون از جمله بَشين ( حدود
العام، ٣٦٦، ٣٣٨؛ حبيبى، تعليقات بر طبقات ناصري، ٢/٣٧٨)، نشين (جيهانى، ٨٧؛
قزوينى، ٤٢٦)، بژين ،ماركوارت، ٧٩ ؛ حبيبى، تاريخ افغانستان، ١/١٤١ به نقل
از موسى خورنى)، افشين (زامباور، ٣١١؛ غبار، ١٠٥)، پيشين (يوستى، ٢٥٣ ؛
بارتولد، تذكره، ٧٦)، بسنين (بغدادي، ٢/٩٨٩)، آبشين (رياضى، ٤٦؛ لسترنج، ٤٤٢)
بشير (ياقوت، ٣/٧٨٥)آمده است. يوستى احتمال مىدهد كه اين نام به صورت
پيشينه بوده است كه سپس به پشين يا فشين و بعدها به ابشين و افشين
تبديل شده است (ص .(٢٥٣ بنابراين صورتهاي «نشين، بَسنين و بشير» مصحّف به
نظر مىرسند.
ابشين را يكى از شهرهاي عمدة غرج الشار (ياقوت، ماركوارت، همانجاها) يا
غرجستان،غرچستان(بارتولد، تذكره، ٧٥؛ پطروشفسكى، ٢/٦٢) يا غرشستان
(جرفادقانى، ٣٢٣؛ ماركوارت، همانجا) در مسير علياي مَرغاب ذكر كردهاند
(ياقوت، ماركوارت (همانجاها). «شار» عنوان اميران غرجستان و به مفهوم شاه
مشتق از خْشَثْرَيا در زبان پارسى باستان بوده است. در ديگر نواحى اميران
محلى را شير مىناميدند (ماركوارت، همانجا). در ضمن غرج الشار به مفهوم ناحية
كوهستان شاه نيز به كار رفته است (همانجا؛ لسترنج، همانجا). ماركوارت به
نقل از مقدسى شار غرجستان را به صورت الشاه، الشار، ملك غرشستان نوشته
است (ص .(٧٩ يكى از شاران غرجستان ابونصر محمد بن «اسد» بود. ماركوارت معتقد
است كه اين اسد ترجمة اصطلاح قديمى شار است كه در فارسى جديد به صورت شير
آمده است (همانجا). ناصر خسرو در قصيدهاي عنوان فرمانروايان باميان را شير و
فرمانروايان بشين (ابشين) را شار ياد كرده است (حبيبى، تاريخ افغانستان،
١/١٢٤). اين ناحيه از غرب به هرات، از شرق به غورستان، از شمال به
مروالرود و از جنوب به غزنين محدود بوده است (قزوينى، ٤٢٥).
غرجستان در دورة ساسانى (٢٢٤-٦٥٢م) ظاهراً خراجگزار ايران به حساب نمىآمده
است (ماركوارت، همانجا). كريستن سن مىنويسد، حتى از زمان فيروز اول پادشاه
ساسانى ممالك واقع در شرق مروالرود از جمله غرجستان از تسلط دولت ايران
خارج بودهاند (ص ٥٢٤).
همو لقب شاه آنجا را در دورة ساسانى ورازبندگ ذكر مىكند (همانجا) كه
ابنخردادبه آن را به شكل برازبنده آورده است (مايل هروي، ١١٢). ناحية
مذكور ظاهراً مدتى زير نفوذ هپتاليان بوده است ( دائرةالمعارف فارسى، ذيل
غرجستان). اين ناحيه از حدود سدة ٥م جزو خراسان به شمار مىآمده (حبيبى،
تاريخ افغانستان، همانجا) و ابن حوقل آن را در مقايسه با نيشابور و مرو و
بلخ، از ولايات كوچكتر خراسان معرفى كرده است (ص ١٦٦).
غرجستان و پايتخت آن ابشين درگذشته، ناحيهاي بوده است آباد با غلة فراوان
و انواع محصولات زراعى، و معيشت عمدة مردم آن كشاورزي و گلهداري بوده
است ( حدود العالم، ٣٨٨). اين ناحيه داراي ١٠ منبر (مسجد جامع) بوده كه
بزرگترين آنها از آنِ ابشين بوده است (ياقوت، همانجا؛ مقدسى، ٤٥١). رونق
كشاورزي اين ناحيه را مىتوان به بهرهمندي از آب مروالرود و شبكههاي
وسيع آبياري آن مربوط دانست (اصطخري، ٢٠٧).
ساكنان اين ناحيه غرجه، غرچه يا غلچه ناميده مىشوند. ياقوت آنان را با
صفت «صالح» ياد كرده، اما در برخى مآخذ ديگر با صفات سخت جان و كوهرو و
درشت خوي نيز ياد شدهاند (مايل هروي، همانجا؛ شيروانى، ٣٧٤). لفظ غرجه به
معناي كوهنشين و كوهستانى به مردمى اطلاق مىشد كه از لحاظ فرهنگ و تمدن
نسبت به سكنة دشتها در سطح نازلتري بودهاند و از اين رو، اين نام به
صورت تحقيرآميزي در مورد آنان به كار مىرفته است (بارتولد، گزيدة مقالات،
٣١٨-٣١٩).
در سال ١٠٧ق/٧٢٥م اسد بن عبدالله قسري حاكم خراسان به غرجستان تاخت (
دائرةالمعارف فارسى، همانجا) و نَمْرون يا نَمروذ امير غرجستان اسلام پذيرفت
(ماركوارت، همانجا). به نظر بارتولد با وجود سلطنت ملوك محلى در سدة ٤ق/١٠م،
دين اسلام در اين ناحيه رواج داشته است ( تذكره، ٧٦). مؤيد اين نظر آن
است كه در همين زمان، ابشين به عنوان مركز اين ناحيه، داراي مسجد جامع
زيبايى بوده است (مقدسى، همانجا؛ لسترنج، .(٤١٦ با اينهمه شبانكارهاي مردم
آنجا را در زمان محمود غزنونى (٣٦٠-٤٢١ق) كافر معرفى مىكند (ص٥١). شارنشين
غرجستان تا سدة ٥ق/١١م به صورت مستقل باقى ماند (بارتولد، گزيدة مقالات،
٣١٨).
در اواسط سدة ٤ق/١٠م، اگرچه ابشين و شورمين دو شهر بزرگ غرجستان به حساب
مىآمدند (اصطخري، ٢١٤؛ ابن حوقل، ١٧٨)، اما شار در هيچيك از اين دو شهر
اقامت نداشت، بلكه ساكن روستاي بليكان بود (همانجا). از اين زمان به بعد
ابشين به عنوان محل اصلى اقامت شار (مقدسى، همانجا) و پايتخت غرجستان
(حبيبى، تعليقات طبقات ناصري، ٢/٣٧٨) معرفى شده است.
ابشين در اين روزگار داراي باغها و مزارع بسيار بوده و محصول برنج آن به
شهرهاي مجاور، از جمله بلخ، صادر مىشده است (جيهانى، ٨٧؛ ابن حوقل،
لسترنج، همانجاها). همچنين داراي قلعهاي مستحكم (لسترنج، همانجا) و
دروازههاي آهنين بوده است (ياقوت، همانجا). كاخهاي شاهان محلى نيز در اين
زمان در ابشين قرار داشته و شهر داراي كاروانسراهايى بوده است (مقدسى،
همانجا).
در منابع موجود محل دقيق ابشين كاملاً مشخص نيست (لسترنج، همانجا). فاصلة
ميان ابشين تا شورمين - كه از جهت وسعت برابر بودهاند - يك منزل بوده
است (جيهانى، ابن حوقل، همانجاها؛ اصطخري، ٢١٤)، هر چند مقدسى مسافت ميان
ابشين تا شورمين را ٤ مرحله مىشمارد (ص ٥٠٩). موقعيت نسبى ابشين واقع در
كنار مرغاب، محدود بوده است از جنوب به بليكان، از شمال به گُرزوُان
(جورزوان)، از غرب به ولايت بادغيس و از شرق به كوههاي حد فاصل غور و
غرجستان (مدير شانهچى، ١٤٣). اين شهر در جنوب گرزوان و ١٠ فرسنگى مروالرود
واقع شده بود (ماركوارت، همانجا) و از طريق بليكان و كروخ به هرات مىرسيد
(مدير شانهچى، همانجا).
شاران غرجستان پيش از حملة محمود غزنوي، اگرچه مستقل بودند، اما از سامانيان
پيروي مىكردند (جرفادقانى، ٣٢٣). در ٣٨٩ق/ ٩٩٩م شارِ غرجستان يعنى شار
ابونصر كه امور را به پسر خود شار محمد واگذار كرده بود، در ابشين تسلط سلطان
محمود را پذيرفت و به نام او خطبه خواند و سكه زد (همو، ٣٢٣-٣٢٤)، اما بعد،
پس از سرپيچى از فرمان سلطان غزنوي و تعلل در ارسال سپاهى (همو، ٣٢٧)،
سلطان محمود در ٣٩٧ق/١٠٠٧م (شبانكارهاي، ٥١) به اين ولايت حمله برد و آن
را به تصرف درآورد و شار را در ابشين دستگير و به غزنين فرستاد (جرفادقانى،
٣٢٨-٣٢٩). سال اين فتح را ٤٠٦ق/ ١٠١٦م (حبيبى، ٣٩٣، حاشيه بر تاريخ
گرديزي) و ٤٠٣ق/١٠١٢م (گرديزي، ٣٩٣؛ دائرة المعارف فارسى، همانجا) نيز ذكر
كردهاند. بدينسان، سلسلة بومى غرجستان در سدة ٥ق/١١م به دست سلطان محمود
غزنوي منقرض شد (بارتولد، تذكره، ٧٦).
به نظر مىآيد كه پس از محمود، بار ديگر شاهان محلى بر اين سرزمين حكومت
داشتهاند (غبار، ١٠٥)، زيرا بعد از شار محمد، از شار اردشير، شار ابراهيم، شار
شاه نام بردهاند (يوستى، ٤٥٦ ؛ زامباور، ٣١١).
در دورة سلجوقى ابشين و سراسر غرجستان به تصرف آنان در مىآيد و ظاهراً شار
اين ناحيه خلع مىشود (حبيبى، تاريخ افغانستان، ١/١٢٤). ناصر خسرو در
قصيدهاي بر تسلط سلجوقيان بر اين ناحيه افسوس مىخورد (همانجا؛ قس: ناصر
خسرو، ٣٥٠). پس از اين زمان، طى دورهاي كه از سدة ٧ تا ٩ ق/١٣ تا ١٥م به
طول مىانجامد، شاهان محلى غرجستان از ملوك هرات تبعيت مىكردهاند
(پطورشفسكى، ٢/٦٢).
در دوران معاصر، وضعى كه جغرافى نگاران اسلامى در سدههاي گذشته گزارش
كردهاند، به كلى دگرگون شده است، تا جايى كه در آغاز
سدةحاضرميلادي،درقسمتهايعلياي مرغابيعنىغرجستان(بارتولد، تذكره، ٧٥)، از
پوشش درختى روزگاران گذشته و باغها و مزارع خبري نبوده و ساكنان كوچندة
اين ناحيه به زراعت و باغداري رغبتى نداشتهاند (همان، ٧٦).
مآخذ: ابن حوقل، سفرنامه، ترجمة جعفر شعار، تهران، ١٣٦٦ش؛ اصطخري، ابراهيم،
مسالك و ممالك، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٤٧ش؛ بارتولد، و.و.، تذكرة
جغرافياي تاريخى ايران، ترجمة حمزة سردادور، تهران، ١٣٥٨ش؛ همو، گزيدة مقالات
تحقيقى، ترجمة كريم كشاورز، تهران، ١٣٥٨ش؛ بغدادي، عبدالمؤمن، مراصد
الاطلاع، به كوشش على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ پطروشفسكى،
ايلياپاولويچ، كشاورزي و مناسبات ارضى در ايران عهد مغول، ترجمة كريم
كشاورز، تهران، ١٣٤٤ش؛ جرفادقانى، ناصح، ترجمة تاريخ بمبئى، به كوشش جعفر
شعار، تهران، ١٣٥٧ش؛ جيهانى، محمد، اشكال العالم، ترجمة فارسى، نسخة عكسى
كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، مجموعه، شم ١٤٦٥؛ حبيبى، عبدالحى، تاريخ
افغانستان بعد از اسلام، كابل، ١٣٤٥ش؛ همو، تعليقات بر طبقات ناصري، منهاج
سراج، كابل، ١٣٤٢ش؛ همو، حاشيه بر تاريخ گرديزي (نك: گرديزي در همين مآخذ)؛
حدود العالم، به كوشش مينورسكى، كابل، ١٣٤٢ش؛ دائرةالمعارف فارسى؛ رياضى،
غلامرضا، «چهار ربع خراسان»، نشرية فرهنگ خراسان، شم ١، ١٣٣٦ش؛ زامباور،
ادواردريتر، معجم الانساب، ترجمة زكى محمد حسن بك و حسن احمد محمود، بيروت،
١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛ شبانكارهاي، محمد، مجمع الانساب، به كوشش ميرهاشم محدث،
تهران، ١٣٦٣ش؛ شيروانى، زين العابدين، بستان السياحة، تهران، سنايى؛ غبار،
ميرغلام محمد، افغانستان در مسير تاريخ، قم، ١٣٥٩ش؛ قزوينى، زكريا،
آثارالبلاد، بيروت، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ كريستن سن، آرتور، ايران در زمان
ساسانيان، ترجمة رشيد ياسمى، تهران، ١٣٤٥ش؛ گرديزي، عبدالحى، تاريخ، به
كوشش عبدالحى حبيبى، تهران، ١٣٦٣ش؛ لسترنج، گ.، جغرافياي تاريخى
سرزمينهاي خلافت شرقى، ترجمة محمود عرفان، تهران، ١٣٦٤ش؛ مايل هروي، حواشى
و تعليقات جغرافياي حافظ ابرو، تهران، بنياد فرهنگ ايران؛ مجمل التواريخ و
القصص، به كوشش ملك الشعراء بهار، تهران، ١٣١٨ش؛ مدير شانهچى، كاظم، «حدود
خراسان در طول تاريخ»، نشرية دانشكدة علوم معقول و منقول، مشهد، اسفند
١٣٤٧ش؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، ترجمة علينقى منزوي، تهران، ١٣٦١ش؛
ناصر خسرو، ديوان، به كوشش مجتبى مينوي و مهدي محقق، تهران، ١٣٥٣ش؛
ياقوت، بلدان؛ نيز:
Justi, Ferdinand, Iranisches Namenbuch, Marburg, ١٩٨٥; Marquart, Josef, r ? n l
ahr, Berlin, ١٩٠١; Le Strange, Guy, The Lands of the Eastern Caliphate, London,
١٩٦٦.
عباس سعيدي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا